May 06, 2018

6 рдордИ рд░рд╡िрд╡ाрд░ 2018 рдпूрдЬीрд╕ी рдиेрдЯ рдк्рд░рдердо рдк्рд░рд╢्рдирдкрдд्рд░ рд╡िрд╢ेрд╖

ЁЯдЭЁЯдЭрджрдпा рд╢ंрдХрд░ рд╡рд░्рдоाЁЯдЭЁЯдЭ:
рд╢ोрдз : рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рдкрд░िрднाрд╖ा

рд╢ोрдз (Research)

•      рд╢ोрдз рдЙрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЕрдерд╡ा рдХाрд░्рдп рдХा рдиाрдо рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдмोрдзрдкूрд░्рд╡рдХ рдк्рд░рдпрдд्рди рд╕े рддрде्рдпों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рдХрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдордЧ्рд░ाрд╣ी рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдЪрдХ рдмुрдж्рдзि рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди- рд╡िрд╢्‌рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдХे рдирдП рддрде्рдпों рдпा рд╕िрдж्рдзांрддों рдХा рдЙрдж्‌рдШाрдЯрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

•      рд░ैрдбрдоैрди рдФрд░ рдоोрд░ी рдиे рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм  “рджि рд░ोрдоांрд╕ рдСрдл рд░िрд╕рд░्рдЪ” рдоें рд╢ोрдз рдХा рдЕрд░्рде рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै, рдХि рдирд╡ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рдпрдд्рди рдХो рд╣рдо рд╢ोрдз рдХрд╣рддे рд╣ैं।

•      рдПрдбрд╡ांрд╕्рдб рд▓рд░्рдирд░ рдбिрдХ्рд╢рдирд░ी рдСрдл рдХрд░ेंрдЯ рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- рдХिрд╕ी рднी рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╢ाрдЦा рдоें рдирд╡ीрди рддрде्рдпों рдХी рдЦोрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд╡рдзाрдиीрдкूрд░्рд╡рдХ рдХिрдП рдЧрдП рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг рдпा рдЬांрдЪ- рдкреЬрддाрд▓ рдХो рд╢ोрдз рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рдЬाрддी рд╣ै।

•      рд╕्рдкाрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡ेрди्рд╕рди рдиे рд╢ोрдз рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рд╡िрдж्рд╡рддाрдкूрд░्рдг рд╢ोрдз рд╣ी рд╕рдд्рдп рдХे рд▓िрдП, рддрде्рдпों рдХे рд▓िрдП, рдиिрд╢्рдЪिрддрддाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрди्рдЪेрд╖рдг рд╣ै।

•      рд╡рд╣ीं рд▓ुрдг्рдбрдмрд░्рдЧ рдиे рд╢ोрдз рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै, рдХि рдЕрд╡рд▓ोрдХिрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рд╕ंрднाрд╡िрдд рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг, рд╕ाрдзाрд░рдгीрдХрд░рдг рдПрд╡ं рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдХрд░्рдо рд╡िрд╖рдпрдХ рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдкрдж्рдзрддि рд╣ै।

рд╢ोрдз рдХे рдЕंрдЧ

·       рдЬ्рдЮाрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो  рд╕ुрд▓рдЭाрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा

·        рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рддрде्рдпों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди

·       . рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдФрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди

·       рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдиिрд░्рдгрдп

рд╢ोрдз рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡

•      рд╢ोрдз рдоाрдирд╡ рдЬ्рдЮाрди рдХो рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рднंрдбाрд░ рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдПрд╡ं рдкрд░िрдоाрд░्рдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

•рд╢ोрдзрд╕े рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рд╣ोрддा рд╣ै।                                                               

•      рд╢ोрдз рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै                                                                   

•      рд╢ोрдз рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै                                                                             

•       рд╢ोрдз рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдоूрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि   (Curiosity Instinct) рдХी рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдХрд░рддा рд╣ै 

•      рд╢ोрдз рдЕрдиेрдХ рдирд╡ीрди рдХाрд░्рдп рд╡िрдзिрдпों рд╡ рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддा рд╣ै                                             

•      рд╢ोрдз рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ों рдХे рдиिрджाрди рдФрд░ рдиिрд╡ाрд░рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै                                                               

•       рд╢ोрдз рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ों рдоें рдЧрд╣рдирддा рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╢ोрдз рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрдж्рдзрддिрдпाँ

·       рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддि (Survey method)

·         рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि(Critical Method):

·        рд╕рдорд╕्рдпाрдоूрд▓рдХ рдкрдж्рдзрддि (Problem based method)

·        рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि(Comparative method)

·       рд╡рд░्рдЧीрдп рдЕрдз्рдпрдпрдг рдкрдж्рдзрддि (Class based method)

·       рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдЕрдз्рдпрдпрди рдкрдж्рдзрддि(Regional method)

·       рдЖрдЧрдорди(induction)-

·       рдиिрдЧрдорди (Deduction)  рдкрдж्рдзрддि

рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि (Critical Method)

·       рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрдж्рдзрддि (aesthetic/poetics method)

·       рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрдж्рдзрддि (Sociological method)

·        рднाрд╖ाрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддि  (Linguistic method)

·       рд╢ैрд▓ी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддि (Stylistic method)

·       рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддि (Psychological method)

рд╢ोрдз рдХे рдк्рд░рдХाрд░

рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░

1. рд╡िрд╢ुрдж्рдз / рдоूрд▓ рд╢ोрдз    (Pure / fundamental Research)

2. рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ /рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдпा рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рд╢ोрдз(Applied Research)

рдХाрд▓ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░

·       рдОрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╢ोрдз (Historical Research)

·        рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ / рд╡िрд╡рд░рдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз (Descriptive Research)

рд╢ोрдз рдХे рдХुрдЫ рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░

1. рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз-  рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХा рдЪрд░ों (variables) рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдоूрд▓ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ोрддा рд╣ै: “рдХ्рдпा рд╣ै?”

2. рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз (Analytical Research) – рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХा рдЪрд░ों (variables) рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ूрдЪрдиाрдУं рд╡ рддрде्рдпों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै।

3. рд╡िрд╢ुрдж्рдз / рдоूрд▓ рд╢ोрдз  - рдЗрд╕рдоें рд╕िрдж्рдзांрдд (Theory) рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЧрдгिрдд рддрдеा рдоूрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╢ोрдз।

4. рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ / рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╢ोрдз (Applied Research): рд╕рдорд╕्рдпाрдоूрд▓рдХ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡िрд╢ुрдж्рдз рд╢ोрдз рд╕े рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।

5. рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╢ोрдз (Quantitative Research):  рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдоें рдЪрд░ों (variables) рдХा рд╕ंрдЦ्рдпा рдпा рдоाрдд्рд░ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

6. рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз (qualitative Research) :  рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдоें рдЪрд░ों (variables) рдХा рдЙрдирдХे рдЧुрдгों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг  рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

7. рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рд╢ोрдз (Theoretical Research):  рд╕िрдж्рдзांрдд рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рд╢ोрдз рдпा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдбाрдЯा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

8. рдЖрдиुрднрд╡िрдХ рд╢ोрдз (Empirical Research):   рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдХे рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं–

         рдХ) рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг (Observation)

         рдЦ) рд╕рд╣рд╕ंрдмंрдзाрдд्рдордХ (Correlational)

          рдЧ) рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ (Experimental)

9. рдЕрдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз (Non-Experimental Research) –рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз  рдХे рд╕рдоाрди

10.  рдОрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╢ोрдз (Historical Research):  рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦ рдХрд░ рд╢ोрдз рд╣ोрддा рд╣ै। рдоूрд▓ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ोрддा рд╣ै: “рдХ्рдпा рдеा?”

11.  рдиैрджाрдиिрдХ рд╢ोрдз (Diagnostic / Clinical Research): рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा

·       рд╕рд╣ी рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХा рдЪुрдиाрд╡ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦ рдХрд░ рдХिрдпा рдЬाрдП।

·       рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдОрд╕ा рд╣ो рдЬिрд╕рд╕े рд╢ोрдз рдиिрдмंрдз рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ो।

·       рд╢ीрд░्рд╖рдХ рди рддो рдЕрдзिрдХ рд▓ंрдмा рдиा рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдЫोрдЯा рд╣ो।

·       рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдоें рдиिрдмंрдз рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдЧрдП рд╢рдм्рджों рдХा рд╣ी рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╣ो рд╕рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ॊ।

·       рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдн्рд░ाрдордХ рди рд╣ो।

·       рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХो рд░ोрдЪрдХ рдЕрдерд╡ा рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

·       рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рддे рд╕рдордп рд╢ोрдз рдк्рд░рд╢्рди рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦा рдЬाрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।



рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг  рдЪрд░рдг
(Formulation of research problem)

 рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡ рд╡्рдпाрдкрдХ рдХрдерди(Statement of the problem in a general way)

рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╕рдордЭрдиा (Understanding the nature of the problem)

рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг (Surveying the related literature)

рдкрд░िрдЪрд░्рдЪा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╡िрдХाрд╕ (Developing the Ideas through discussion)

 рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдкुрдирд░्рд▓ेрдЦрди (Rephrasing the research problem)

рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг
(Survey of related literature)

рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рдЙрд╕ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рд╣ै рдЬो рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдЪрдпрди рдХे рдкрд╣рд▓े рдЕрдерд╡ा рдмाрдж рдоें рдЙрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдкूрд░्рд╡ рдоें рдХिрдП рдЧрдП рд╢ोрдз рдХाрд░्рдпों, рд╡िрдЪाрд░ों,рд╕िрдж्рдзांрддों, рдХाрд░्рдпрд╡िрдзिрдпों, рддрдХрдиीрдХ, рд╢ोрдз рдХे рджौрд░ाрди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдЖрджि рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоुрдЦ्рдпрдд: рджो рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै:

1.    рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг (Preliminary survey of literature)-рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдЪрдпрди рддрдеा рдЙрд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдпрд╣ рдкрддा рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЧे рд╢ोрдз рдоें рдХौрди-рдХौрди рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ोंрдЧे।

2.    рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг (Broad survey of literature)-рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╢ोрдз рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдПрдХ рдЪрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╢ोрдз рдХा рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рддрдеा рдбाрдЯा/рддрде्рдп рд╕ंрдХрд▓рди рдХे рдХाрд░्рдп рдХे рдкрд╣рд▓े рдХिрдпा рдЬाрддा



рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рд╕्рд░ोрдд

·       рдкाрда्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЧ्рд░ंрде

·       рд╢ोрдз рдкрдд्рд░

·       рд╕рдо्рдоेрд▓рди / рд╕ेрдоिрдиाрд░ рдоें рдкреЭे рдЧрдП рдЖрд▓ेрдЦ

·       рд╢ोрдз рдк्рд░рдмंрдз (Theses and Dissertations)

·       рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░

·       рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ

·       рдСрдбिрдпो-рд╡िрдбिрдпो

·       рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ (Interviews)

·       рд╣рд╕्рддрд▓ेрдЦ рдЕрдерд╡ा рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкांрдбुрд▓िрдкि

рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा Hypothesis

рдЬрдм рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдЪрдпрди рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рдЕрд╕्рдеाрдпी рд╕рдоाрдзाрди (Tentative solution) рдПрдХ рдЬाँрдЪрдиीрдп рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ (Testable proposition) рдХे рд░ूрдк рдоें рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЬाँрдЪрдиीрдп рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХो рддрдХрдиीрдХी рднाрд╖ा рдоें рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा/рдк्рд░ाрдХ्‍рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा / рдк्рд░ाрдХрд▓्рдкрдиा рдХिрд╕ी рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдПрдХ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдЬाँрдЪрдиीрдп рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрддी рд╣ै।

рдХिрд╕ी рдШрдЯрдиा рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдХोрдИ рд╕ुрдЭाрд╡ рдпा рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рдХे рдЖрдкрд╕ी рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдХोрдИ рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг рд╕ुрдЭाрд╡ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा (hypothesis)рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрдзि рдХे рдиिрдпрдоाрдиुрд╕ाрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгीрдп рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे।

рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें, рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХा рдорддрд▓рдм рдХिрд╕ी рдЕрд╕्рдеाрдпी рд╡िрдЪाрд░ (provisional idea) рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЧुрдгाрдЧुрдг (merit) рдЕрднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпे рд╣ों। рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиाрдпें рдЧрдгिрддीрдп рдоाрдбрд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ैं। рдЬो рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиाрдпें рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдкрд░рдЦрдиे рдХे рдмाрдж рд╕ुрд╕्рдеाрдкिрдд (well established) рд╣ो рдЬाрддीं рд╣ैं,рдЙрдирдХो рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдЬाँрдЪрдиीрдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

·       рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХा рддाрд▓рдоेрд▓ (harmony) рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЕрди्рдп   рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдоिрддрд╡्рдпрдпी (parsimonious) рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП ।

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдоें рддाрд░्рдХिрдХ рдкूрд░्рдгрддा (logical unity) рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдХा рдЧुрдг рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдоिрддрд╡्рдпрдпी (parsimonious) рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдоौрдЬूрджा рд╕िрдж्рдзांрддों рдПрд╡ं рддрде्рдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП ।

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рд╕ंрдк्рд░рдд्рдпाрдд्рдордХ (conceptual) рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдоौрдЬूрджा рд╕िрдж्рдзांрддों рдПрд╡ं рддрде्рдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП ।

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрдиुрдоिрддि (deductions) рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рддрдеा рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рди рддो рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП (general) рдФрд░ рди рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ (specific)।

·       рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХो рд╕ंрдк्рд░рдд्рдпाрдд्рдордХ (conceptual) рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП: рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдП рдЧрдП рд╕ंрдк्рд░рдд्рдпрдп /рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ (concepts) рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда (objective) рдвंрдЧ рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।

рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд╕्рд░ोрдд

       i.            рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡

     ii.            рдкрд╣рд▓े рдХिрдП рд╢ोрдз рдХे рдкрд░िрдгाрдо

  iii.            рдкुрд╕्рддрдХें, рд╢ोрдз рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ, рд╢ोрдз рд╕ाрд░ рдЖрджि

   iv.            рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕िрдж्рдзांрдд

     v.            рдиिрдкुрдг рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рди рдоें


рд╢ोрдз рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪрд░рдг

1.    рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг

2.    рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг

3.    рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा/рдк्рд░ाрдХрд▓्рдкрдиा (Hypothesis) рдХा рдиिрд░्рдоाрдг

4.    рд╢ोрдз рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा/рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк (Research Design) рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा

5.    рдЖँрдХреЬों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди / рддрде्рдпों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣

6.    рдЖँрдХреЬो / рддрде्рдпों рдХा рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг

7.    рдк्рд░ाрдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЬाँрдЪ

8.    рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдЦ्рдпा

9.    рд╢ोрдз рдк्рд░рддिрд╡ेрджрди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा
[5/5, 2:04 PM] ЁЯдЭЁЯдЭрджрдпा рд╢ंрдХрд░ рд╡рд░्рдоाЁЯдЭЁЯдЭ: рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди : рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдд्рдордХ рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдПрд╡ं рдЪрд░рдг

рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди : рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЪрд░рдг

рд╢िрдХ्рд╖ा, рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рддрдеा рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ै рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬॉрди рдбрдм्рд▓्рдпू рдмेрд╕्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ ‘‘рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди ‘рдХ्рдпा рд╣ै’ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЕрдерд╡ा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЬेा рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣ै, рдЕрдн्рдпाрд╕ рдЬो рдЪाрд▓ू рд╣ै, рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕,рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдЕрдерд╡ा рдЕрднिрд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдЬो рдкाрдпी рдЬा рд░рд╣ीं рд╣ै, рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдпें рдЬो рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЕрдиुрднрд╡ рдЬो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдЕрдерд╡ा рдирдпी рджिрд╢ाрдпें рдЬो рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рдЗрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै।’’ рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╣ोрддा рд╣ै- рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХ्рдпा рд╣ै?
рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╡рд░्рддрдоाрди рджрд╢ाрдУं, рдХ्рд░िрдпाрдУं, рдЕрднिрд╡ृрдд्рддिрдпों рддрдеा рд╕्рдеिрддि рдХे рд╡िрд╖рдп рдХेा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрдирдХрд░्рддा рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдХेрд╡рд▓ рддрде्рдпों рдХेा рдПрдХрдд्рд░ рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╡िрднिрди्рди рдЪрд░ों рдоें рдЖрдкрд╕ी рд╕рдо्рдмрди्рдз рдвॅँрдв़рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рднी рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдЙрдж्рдж्рджेрд╢्рдп

1.      рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдХрд░рдиा рддрдеा рднाрд╡ी рдиिрдпोрдЬрди рдПрд╡ं рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиा।

2.      рднाрд╡ी рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиा рдЬिрд╕рд╕े рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХो рдЕрдзिрдХ рдиिрдпंрдд्рд░िрдд,рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХे।

рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдЪрд░рдг

рдбेрд╡िрдб рдлोрдХ्рд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдиिрдо्рди рд▓िрдЦिрдд рдЪрд░рдг рд╣ै :

рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди-рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдХрдерди рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा।

рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рдХि рд╕рдорд╕्рдпा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै।

рдЙрдЪिрдд рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рдиा।

рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиा।

рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рдХि -

рдСрдХрдб़े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрдХрд░рдг рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै।

рдпрд╣ рдЙрдкрдХрд░рдг рд╕рдордп рдкрд░ рддैрдпाрд░ рдпा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдпрд╣ рдЙрдкрдХрд░рдг рди рддो рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рддैрдпाрд░ рдХिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХा рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдиा।

рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдХाрд░ी рди्рдпाрдпрджрд░्рд╢ рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рдиा।

рди्рдпाрдпрджрд░्рд╢, рдЙрдкрдХрд░рдг рдЖрджि рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХा рдЕрди्рддिрдо рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдиा।

рдСрдХрдб़े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрднिрдХрд▓्рдк рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा।

рдЖँрдХрдб़ेां рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдиा।

рдЖँрдХрдб़ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдиा।

рдк्рд░рддिрд╡ेрджрди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा -

рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдкрдХ्рд╖

 рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдерд╡ा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдкрдХ्рд╖

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ ।

рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдк्рд░рдХाрд░

рд╡िрднिрди्рди рд▓ेрдЦрдХों рдиे рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХेा рдХрд░्рдЗ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡ाрди рдбैрд▓ेрди рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдЕрдзिрдХ рдоाрди्рдп рд╣ै рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХेा рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд 3 рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧों рдоें рдмॉрдЯा рдЧрдпा рд╣ै :-

1.      рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдЕрдз्рдпрдпрди

2.      рдЕрди्рддрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди

3.      рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди

1. рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдЕрдз्рдпрдпрди- рд╢рдм्рдж рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг (Survey) рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд╢рдм्рджों ‘Sur’ рдпा‘Sor’ рддрдеा Veeir рдпा ‘Veior’ рд╕े рд╣ुрд░्рдЗ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдХ्рд░рдорд╢: ‘рдКрдкрд░ рд╕े’ рдФрд░ ‘рджेрдЦрдиा’рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг ‘рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХ्рдпा рд░ूрдк рд╣ै?’ рдЗрд╕рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ै рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХ्рдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ै ? рдЗрд╕рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХрд░рддा рд╣ै рдЗрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпां рдпा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЬो рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣ै, рдХाрд░्рдп рдЬो рд░рд╣ा рд╣ै рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЬो рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдо рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ूрдЪрдиाрдПं рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं।

1.      рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХ्рдпा рд╣ै ? рдЕрдерд╡ा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рддрд░ рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг,

2.      рд╣рдо рдХ्рдпा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं? рдЕрдерд╡ा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рддрд░ рдФрд░ рдоाрди्рдп рд╕्рддрд░ рдоें рддुрд▓рдиा,

3.      рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рдХैрд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं ?рдЕрдерд╡ा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рддрд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा।

рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдк्рд░рдХाрд░

рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрдирдХे рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ै :-

1.      рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг

2.      рдХाрд░्рдп рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

3.      рдк्рд░рд▓ेрдЦी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

4.      рдЬрдирдордд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг

5.      рд╕рдоुрджाрдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг

1. рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг  - рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдк्рд░ाрдк्рдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै-

1.      рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг

2.      рдк्рд░рд╢्рдиाрд╡рд▓ी

3.      рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

4.      рдоाрдирдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг

5.      рдк्рд░ाрдк्рддांрдХ рдкрдд्рд░

6.      рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдоाрдкрджрдг्рдб

рдЗрдирд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдСрдХрдб़ो рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХीрдп, рдЖрд░्рдеिрдХ рддрдеा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╕ुрдзाрд░ рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं ।

2. рдХाрд░्рдп рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг :- рдХाрд░्рдп рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдж्рд╡ाрд░ा :

1.       рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдХी рдХाрд░्рдп-рдкрдж्рдзрддि,рдХрдордЬोрд░िрдпों рд╡ рдЕрдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

2.       рдоाрдирд╡рд╢рдХ्рддि рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╕рджुрдкрдпोрдЧ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХाрд░्рдп-рд╡िрддрд░рдг рд╕рдоुрдЪिрдд рдв़ंрдЧ рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

3.      рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рддрдеा рдХौрд╢рд▓ рд╣ेрддु рд╡ेрддрди рддрдеा рднрдд्рддे рдХो рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

4.      рд╕ेрд╡ाрдХाрд▓ीрди рдПрд╡ं рднाрд╡ी рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╡ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

5.      рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╕ंрдЧрдарди рд╡ рдХ्рд░िрдпा рдХे рдмेрд╣рддрд░ рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд░ूрдк рд░ेрдЦा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЕрдд: рдХाрд░्рдп-рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдХी рд╕ेрд╡ाрдУ рдоें рдЙрдирдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХो рддрдеा рдЙрдирдХी рдХрдордЬोрд░िрдпों рдХो рдЬाрдирдХрд░ рдЙрд╕े рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

3. рдк्рд░рд▓ेрдЦी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг  - рдкрд▓्рд░ेрдЦी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрдирдХрд░्рддा рдХे рд▓िрдпे рдЖंрдХреЬे рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕े рдХрднी-рдХрднी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг, рдХ्рд░िрдпा рдЕрдерд╡ा рд╕ूрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рд▓ेрдЦी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднूрддрдХाрд▓ीрди рд╡ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рд▓ेрдЦ рд▓ेрдЦ,рдХрд╣ाрдиी, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╡िрддा, рдЯीрд╡ी рдХрдеाрдирдХ рдЖрджि рдХुрдЫ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдк्рд░рд▓ेрдЦी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджрд╢ाрдУं, рдоूрд▓्рдпों, рд░ूрдЪिрдпों,рдЕрднिрд╡ृрдд्рддिрдпों, рддрдеा рдкрдХ्рд╖рдкाрддों рдЖрджि рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдк्рд░рд▓ेрдЦी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрдордЬोрд░िрдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдпрд╣ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рддрдеा рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।
4. рдЬрдирдордд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг – рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ,рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ, рддрдеा рдЕрди्рдп рдХ्рд╖рдд्рд░े рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдпे рдиेрддाрдУं рдХो рдЕрдиेрдХ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпे рдиेрддा рдХिрд╕ी рдЕрдиुрдоाрди рдЕрдерд╡ा рджрдмाрд╡ рдоें рдЖрдХрд░ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЬрдирдордд рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиा рдкрд╕рди्рдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬрдирдордд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдиेрддा рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рдк्рд░рддि рдЬрдирддा рдХा рд░ूрдЦ рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЬрдирдордд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдЬрдирддा рдХे рд░ूрдЦ рдоें рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдирдордд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рдЙрдкрдХрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░ाрдп: рдк्рд░рд╢्рдиाрд╡рд▓ी рддрдеा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдирдордд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд╡ рд╡ैрдз рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдпे рди्рдпाрдпрджрд░्рд╢ рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдмрдб़ी рд╕ाрд╡рдзाрдиी рд╕े рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдпрд╣ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╡ рдЗрд╕े рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЪुрдиा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे рддрдеा рдЗрд╕рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдкрдХ्рд╖рдкрддा рд░рд╣िрдд рдвंрдЧ рд╕े рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рддрднी рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоे рдЪрд▓ рд░рд╣े рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХी рдХрдоिрдпों рдХो рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░ рдЙрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рдв़ंрдЧ рд╕े рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

5. рд╕рдоुрджाрдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг - рдЗрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рд╕्рд╡ाрд╕्рде-рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг,рдХाрд▓-рдЕрдкрд░ाрдз рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдЖрджि рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдпрд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕंрдЧ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े рд╣рд░िрдЬрдиों, рдкिрдЫрдб़ी рдЬाрддिрдпों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг /рд╕рдоुрджाрдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рддрде्рдпों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े-

1.      рдЗрддिрд╣ाрд╕ - рдХिрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рдЙрджрдп рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХ्рдпा рд╣ै ?рддрдеा рдХिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें , рдХिрд╕рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╡ рдХिрди рдХाрд░рдгों рд╕े рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпे рд╣ैं рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

2.      рднौрдЧोрд▓िрдХ рддрдеा рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ - рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрдЧрд░्рдд рд╣рдо рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрднिрди्рди рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╡ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддрдпां рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं।

3.      рд╕рд░рдХाрд░ рд╡ рдХाрдиूрди - рдЗрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ рдкрдХ्рд░ाрд░ рд░ाрдЬрдХीрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╡ рдХाрдиूрди рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं ?

4.      рдЬрдирд╕рдЦ्ंрдпा – рдЖрдпु,  рд▓िंрдЧ , рдЬाрддि, рд░ंрдЧ, рд╢िрдХ्рд╖ा, рдкेрд╢ा, рднाрд╖ा рдЖрджि рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХैрд╕ी рд╣ै, рдХिрддрдиी рд╣ै, рдЬрди्рдо рд╡ рдоृрдд्рдпु рджрд░ рдХ्рдпा рд╣ै рддрдеा рдпрд╣ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рддрдеा рдХिрди рд░ूрдкों рдоें рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै ?

рд╕рдоुрджाрдп-рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рдЙрдкрдХрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╢्рдиाрд╡рд▓ी, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рддрдеा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рд╕ांрдЦ्рдпिрдХी рд╡िрдзिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд╡िрднिрди्рди рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं, рдмाрд▓рдХों,рд╢िрдХ्рд╖рдХों рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рдЕрднिрд▓ेрдЦों рд╕े рдЖंрдХрдб़े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं।

рдЕрди्рддрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди

рдЗрд╕рдоें рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрдирдХрд░्рддा рдХेрд╡рд▓ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЙрди рддрдд्рд╡ों рдХो рдвॅूрдврдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕ूрдЭ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд╕рдХे।рдЕрди्рддрд░-рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоुрдЦ्рдпрдд: рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं :-

1.      рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдз्рдпрдпрди (Case Study)

2.      рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди (Causal – Comparative Study)

3.      рд╕рд╣-рд╕рдо्рдмрди्рдзाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди (Correlational Study)

1. рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдз्рдпрдпрди (Case Study) -рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдХिрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЗрдХाрд░्рдЗ рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि,рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕рдоूрд╣, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдеा рдЕрдерд╡ा рд╕рдоुрджाрдп рдХा рдЧрд╣рди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХिрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЗрдХाрд░्рдЗ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рднूрддрдХाрд▓ीрди рдШрдЯрдиाрдУं рдЕрдерд╡ा рдЕрдиुрднूрддिрдпों, рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдПрд╡ं рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЖंрдХрдб़े рдПрдХрдд्рд░ рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрдирдХрд░्рддा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рдиिрджाрди рдХрд░рдиे рд╡ рдЙрд╕рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рджेрдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд╕ाрдоाрди्рдп рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдерд╡ा рдЗрдХाрд░्рдЗ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдк्рд░ाрдп: рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕्рд░ोрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै-

рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЖрд▓ेрдЦ - рдЖрдд्рдордХрдеाрдпें рдбाрдпрд░ी рд╡ рдкрдд्рд░ рд╡ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ोрдХ्рддिрдпाँ рдЖрджि ।

рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि - рдоाрддा-рдкिрддा,  рдоिрдд्рд░, рдЕрдз्рдпाрдкрдХ, рд░िрд╢्рддे- рдиाрддेрджाрд░ рдЖрджि।

рдЬीрд╡рдирд╡ृрдд्рдд рдЖрд▓ेрдЦ (Life History)- рдпрд╣ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдЙрди рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдЖрд▓ेрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЙрд╕рд╕े рд╕ीрдзे рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд░ाрдЬрдХीрдп рдЖрд▓ेрдЦ - рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдоाрдг, рдкुрд▓िрд╕ рд╡ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рд░िрдХाрд░्рдб рдЖрджि। рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ  рдЙрдкрдХрд░рдг рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ै-

рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╡िрдзि

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪी

рдк्рд░рд╖्рдиाрд╡рд▓ी рд╡िрдзि

рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг

 рдоुрдХ्рдд рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп

рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рддрде्рдп рдк्рд░рдкрдд्рд░ рдЖрджि।

2. рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди (Causal- Comparative Study) – рдЗрд╕े рдХाрд░्рдпोрдд्рддрд░ рдпा рдШрдЯрдиोрдд्рддрд░ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХो рдЙрд╕рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд░рдг рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдвॅूрдврддे рд╣ै рддрдеा рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░,рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдЕрдерд╡ा рдШрдЯрдиा рдХे рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдХाрд░рдХ рдХौрди-рдХौрди рд╕े рд╣ैं ? рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЙрди рд╢ोрдз рдХाрд░्рдпो рдХे рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдЬैрд╕े рдХिрд╖ोрд░ों рдХे рдЕрдкрд░ाрдзрд╡ृрдд्рддि рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди,рдоोрдЯрд░ рджुрд░्рдШрдЯрдиा рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдЖрджि।
рдпрд╣ рд╡िрдзि рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕ рдзाрд░рдгा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рдШрдЯрдиा рдЕрдерд╡ा рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХे рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рдХा рдХोрд░्рдЗ рди рдХोрд░्рдЗ рдХाрд░рдг рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ोрддा рд╣ै । рдпрджि рдХाрд░рдг рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै рддो рдШрдЯрдиा рдЕрд╡рд╢्рдп рдШрдЯिрдд рд╣ोрдЧी рддрдеा рдпрджि рд╡рд╣ рдХाрд░рдг рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдШрдЯрдиा рдирд╣ीं рдШрдЯेрдЧी। рдЗрд╕ рдзाрд░рдгा рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдШрдЯिрдд рдШрдЯрдиा рдХे рдиिрд╢्рдХрд░्рд╖ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдПंрд╡ рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╡िрдзि рд╕े рдкीрдЫे рдХी рдУрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ैं рдФрд░ рдХाрд░рдгों рдХो рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
3. рд╕рд╣-рд╕рдо्рдмрди्рдзाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди - (Correlational Study) - рдоोрд▓े рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░-’’рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз рджो рдЪрд░ों рдоें рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рднрд╡िрд╖्рдп рдХрдерди рднी рдХрд░рддा рд╣ै।’’ рдЕрдд: рдпрд╣ рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЪрд░ों,рдШрдЯрдиाрдУं рдпा рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ै। рдХाрд░्рдпрдХाрд░рдг рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े рдпрджि рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрдирдХрд░्рддा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рддो рд╡рд╣ рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╢ोрдз рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ेрдЧा। рдЬрдм рджो рдЪрд░ों рдоें рдПрдХ рдЪрд░ рдХे рдмрдв़рдиे рд╕े рджूрд╕рд░े рдЪрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдпा рдШрдЯाрд╡ рд╣ो рддрдеा рдПрдХ рдЪрд░ рдХे рдШрдЯाрд╡ рд╕े рджूрд╕рд░े рдЪрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдпा рдШрдЯाрд╡ рд╣ो, рд╣рдо рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि рджोрдиो рдЪрд░ों рдоें рд╕рд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै। рд╕рд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоुрдЦ्рдпрдд: рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं -

рдзрдиाрдд्рдордХ рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз - рдЬрдм рдПрдХ рдЪрд░ рдХे рдмрдврди़े рд╕े рджूрд╕рд░े рдЪрд░ рдоें рднी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рдЕрдерд╡ा рдПрдХ рдЪрд░ рдХे рдШрдЯрдиे рд╕े рджूрд╕рд░े рдЪрд░ рдоें рднी рдШрдЯाрд╡ рд╣ो рддो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз рдзрдиाрдд्рдордХ рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз - рдЬрдм рдПрдХ рдЪрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि  рд╣ोрдиे рдкрд░ рджूрд╕рд░े рдЪрд░ рдоें рдШрдЯाрд╡ рд╣ो рдпा рдПрдХ рдЪрд░ рдоें рдШрдЯाрд╡ рд╣ोрдиे рдкрд░ рджूрд╕рд░े рдЪрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो, рддो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

рд╢ूрди्рдп рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз - рдЬрдм рдПрдХ рдЪрд░ рдХे рдШрдЯाрд╡ рдпा рд╡ृрдж्рдзि  рдХा рджूрд╕рд░े рдЪрд░ рдХोрд░्рдЗ рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рдкрдб़рддा рд╣ै, рддो рдЗрд╕े рд╢ूрди्рдп рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХी рдоाрдд्рд░ा - рд╕рд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХा рдоाрди +1рдХे рдордз्рдп рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै।  рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ, рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЗрд╕рдХा рдоाрди рдкूрд░्рдг рдзрдиाрдд्рдордХ (+1) рдпा рдкूрд░्рдг рдЛрдгाрдд्рдордХ (-1) рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕рд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдоें рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे, рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╖्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рддрдеा рд╡ैрдзрддा рдЬ्рдЮाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдпрд╣ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдСрдХрдб़ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕рдлрд▓рддा рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХिрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓िрдпे рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ै।

рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди

рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХेрд╡рд▓ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдПंрд╡ рдкाрд░िрд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХो рд╣ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╕рдордп рд╡्рдпрддीрдд рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рдЗрдирдоें рдХ्рдпा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпे рд╣ैं ? рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрдирдХрд░्рддा рдорд╣ीрдиों рдПрд╡ं рд╡рд░्рд╖ो рддрдХ рдЪрд░ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै-

1.      рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди

2.      рдЙрдкрдирддि рдЕрдз्рдпрдпрди

(1) рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди- рдпрд╣ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоुрдЦ्рдпрдд: рджो рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЕрдиुрджैрд░्рдз्рдп рдЕрдз्рдпрдпрди

рдк्рд░рддिрдиिрдз्рдпाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди

рдХ. рдЕрдиुрджैрдШ्рд░्рдп рдЕрдз्рдпрдпрди (Longitudinal Study) - рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдмाрд▓рдХों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдеोрдб़े-рдеोрдб़े рд╕рдордп рдХे рдЕрди्рддрд░ рдкрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े- рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рдмाрд▓рдХों рдХा рдЕрдиेрдХ рдЪрд░ों рд╕े рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди 12, 13, 14, 15 рдФрд░ 16 рд╡рд░्рд╢ рдХी рдЖрдпु рдоें рдХрд░рдХे рд░ेрдЦाрдЪिрдд рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा।

рдЦ. рдк्рд░рддिрдиिрдз्рдпाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди (Cross-Sectional Study) - рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рд╣ी рдмाрд▓рдХ рдЕрдерд╡ा рд╕рдоूрд╣ рдХा рд╡рд░्рд╢ों рддрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдПрдХ рд╣ी рд╕рдордп рдоें рд╡िрднिрди्рди рдЖрдпु рдХे рдмाрд▓рдХों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдПрдХ рд╕ाрде рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े-рдХिрд╕ी рдЪрд░ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рд╣ी рд╕рдордп рдоें рдПрдХ рд╕ाрде 12, 13, 14 рдФрд░ 15 рд╡рд░्рд╢ рдХी рдЖрдпु рдХे рдмाрд▓рдХों рдХेा рд▓ेрдиा।
рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЕрдиुрджैрдШ्рд░्рдп рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ी рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╡िрд╕्рдеिा рд╣ै рдХिрди्рддु рд╕рдордп рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдХी рдмрдЪрдд рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рддिрдиिрдз्рдпाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдк्рд░ेрдпोрдЧ рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрдирдХрд░्рддा рдЕрд▓्рдк рд╕рдордп рдоें рд╣ी рдЖрд╡рд╖्рдпрдХ рдСрдХрдб़े рдЬुрдЯा рд╕рдХрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрддा рд╣ै।

(2) рдЙрдкрдирддि рдЕрдз्рдпрдпрди (Trendstudy) - рдпрд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдЕрднिрд▓ेрдЦी рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рд╕рд╡ेрд░्рдХ्рд╖рдг рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा -

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдСрдХрдб़ो рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

рдЗрди рдСрдХрдб़ों рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рддрдоाрди рдЙрдкрдирддि рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдФрд░ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдХ्рдпा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХी рдЬाрддी рд╣ै।


рдХिрд╕ी рднी рдирд░्рдЗ рдиीрддि рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ рдЙрд╕рдХे рдиिрдпोрдЬрди рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЙрдкрдирддि рдЕрдз्рдпрдпрди рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдЗрд╕рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдиीрддि рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдШрдЯ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рд░ूрдЭाрди рдХिрд╕ рдУрд░ рд╣ै?рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпॉ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдХिрдзрд░ рд▓े рдЬाрдпेрдЧी ? рдЕрдЧрд▓े 10 рд╡рд░्рд╖ рдоें рд╡िрдзाрд▓рдпों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХिрддрдиी рд╣ो рдЬाрдпेрдЧी ?рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдЙрдкрдирддि рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं ।

рдЕрдд: рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣ाрд▓ाрддों рдХेा рд░िрдХाрд░्рдб рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХा рд╡рд░्рдгрди рд╡ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рднी рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ोрдз рдЕрдкрд░िрдЪрд▓िрдд рдЪрд░ों (non-manipulation variable) рдХे рдмीрдЪ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХा рд╕ाрдзाрд░рдг рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╢ोрдз рдоुрдЦ्рдпрдд: ‘рдХ्рдпा рд╣ै’ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдЗрд╕ी ‘рдХ्рдпा рд╣ै ‘ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдФрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рддा рд╣ै।
[5/5, 2:08 PM] ЁЯдЭЁЯдЭрджрдпा рд╢ंрдХрд░ рд╡рд░्рдоाЁЯдЭЁЯдЭ: рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз : рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдд्рдордХ рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा

рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз


рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз, рд╢ोрдз рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрдзि рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рдХाрд░्рдп рдХाрд░рдг рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХाрд░्рдп рдХाрд░рдг рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рджो рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рддो рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдпрджि рдХाрд░рдг рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ोрдЧा। рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ै। рджूрд╕рд░ा рд╣рдоें рдпрд╣ рднी рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ैрдХि рдпрджि рдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рддो рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдпрджि рд╡рд╣ी рдХाрд░рдг рди рд╣ो рдлिрд░ рднी рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ो рддो рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рд╡рд╣ рдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рд╣рдо рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рдХाрд░рдг рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдк्рд░рднाрд╡ рдХेा рджिрдЦाрддी рд╣ै рддрдеा рдХाрд░рдг рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдк्рд░рднाрд╡ рдХेा рдирд╣ीं рджिрдЦाрддी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ी рджो рд╕्рдеिрддिрдпों рдХेा рд╕рди्рддुрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╣рдо рд╕рд╣ी рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं ।

рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз, рдЬाрди рд╕्рдЯुрдЕрд░्рдЯ рдХे ‘‘рдПрдХрд▓ рдЪрд░ рдХे рдиिрдпрдо’’ (Law of Single Variable) рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХा рдЖрдзाрд░‘‘рдЕрди्рддрд░ рдХी рд╡िрдзि (Method of Difference ) рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ - ‘‘ рдпрджि рджो рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпां рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рд╕рдоाрди рд╣ै рддрдеा рдпрджि рдХिрд╕ी рдЪрд░ рдХो рдПрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдЬोрдб़ рджिрдпा рдЬाрдП рддрдеा рджूрд╕рд░ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдирд╣ीं рдЬोрдб़ा рдЬाрдП рдФрд░ рдпрджि рдкрд╣рд▓ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдХेाрд░्рдЗ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджिрдЦाрд░्рдЗ рдкрдб़े рддो рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЙрд╕ рдЪрд░ рдХे рдЬोрдб़рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ोрдЧा। рдпрджि рдХिрд╕ी рдПрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдПрдХ рдЪрд░ рд╣рдЯा рд▓िрдпा рддрдеा рджूрд╕рд░ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдЙрд╕ рдЪрд░ рдХो рди рд╣рдЯाрдП рддрдм рдпрджि рдкрд╣рд▓ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдХेाрд░्рдЗ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрдЧा рддो рд╡рд╣ рдЙрд╕ рдЪрд░ рдХे рд╣рдЯा рд▓ेрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ोрдЧा।’’

                                                                                     

рдЪрд░ - рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЪрд░ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै-

1. рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ (Independent Variable ) –рдЬिрд╕ рдЪрд░ рдоें рдк्рд░рдпोрдЧрдХрд░्рддा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдпा рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЙрд╕े рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХो ‘рдХाрд░рдг рдЪрд░’ (cause variable) рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े ‘рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЪрд░’ (Influencing variable)рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпेांрдХि рдпрд╣ рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░े рдЪрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг - рдкрдв़ाрдиे рдХा рддрд░ीрдХा, рдмुрдж्рдзि, рдЕрднिрд╡ृрдд्рддि, рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡, рдк्рд░ेрд░рдгा, рдЖрдпु । рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं -

├╝ рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдЪрд░ (Treatment variable)

├╝ рдЬैрд╡िрдХ рдЪрд░ (organismic variable)

рдЬिрди рдЪрд░ों рдоें рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХрд░рдиा рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдЪрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдЬैрд╕े - рдкрдв़ाрдиे рдХा рддрд░ीрдХा, рджрдг्рдб, рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдЖрджि। рдЬिрди рдЪрд░ों рдоें рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрди्рд╣ें рдЬैрд╡िрдХ рдЪрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬैрд╕े -рдмुрдж्рдзि,рдк्рд░рдЬाрддि, рдЖрдпु рдЖрджि।

2. рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ (Dependent Variable) -рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдоें рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬिрд╕ рдЪрд░ рдкрд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдЙрд╕े рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХो‘рдк्рд░рднाрд╡ рдЪрд░’ (Effect Variable) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХे рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХी рд░िрдХाрд░्рдбिрдЧ рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै।рдпрджि рдкрдв़ाрдиे рдХी рд╡िрдзि рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣рдо рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдкрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддрдеा рджो рдпा рддीрди рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╡िрдзिрдпों рд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдкрдв़ाрдпा рдЬाрдП рддрдеा рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрдирдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें‘рдкрдв़ाрдиे рдХी рд╡िрдзि’ рдПрдХ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рд╣ै рддрдеा‘рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि’ рдПрдХ рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рд╣ै।

 3. рд╕рдоाрдХрд▓िрдд рдЪрд░ (Confounding Variable) –рдХिрд╕ी рднी рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╕्рд╡рддрди़् рдЪрд░ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдРрд╕े рдХुрдЫ рдЪрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं рддो рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣рдоें рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рджेрдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЪрдпрдиिрдд рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕рднी рдЪрд░ рднी рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрди рдЪрд░ों рдХेा рд╕рдоाрдХрд▓िрдд рдЪрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рдоाрдХрд▓िрдд рдЪрд░ рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं -

рдХ. рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдкी рдЪрд░ (Intervening Variable) - рдХрдЫु рдЪрд░ рдРрд╕े рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рд╣рдо рд╕ीрдзे рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрдирдХा рдоाрдкрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХा рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЪрд░ों рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг -рджुрд╢्рдЪिрди्рддा, рдк्рд░ेрд░рдгा рддрдеा рдердХाрди рдЖрджि рд╣ै। рдЗрди рдЪрд░ों рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рддрдеा рд╕ंрдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рдкрд░िрднाрд╖ीрдХрд░рдг рдХрд░рдиा рднी рдоुрд╢्рдХिрд▓  рд╣ोрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЗрдирдХो рдЕрдирджेрдЦा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╢ोрдз-рдбिрдЬाрдЗрди рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрди्рд╣ें рд╣рдо рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдЦ. рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ (Extraneous Variable) -рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣рдо рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рдЪрд░ рдЬिрдирдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣рдоे рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рдпा “рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдЬिрдирдоें рдХेाрд░्рдЗ рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЙрдирдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдпे рдРрд╕े рдЪрд░ों рдХेा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрди्рд╣े рд╣ी рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдкрд░ рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХрд░्рдЗ рд╡िрдзिрдпों рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдпрд╣ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рддрдеा рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рджोрдиो рд╕े рд╕рд╣рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ - рдЕрдз्рдпाрдкрдХ

рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ - рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкрд░िрдгाрдо

рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ - рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг


4. рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣(Experimental Group and Control Group) - рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХेा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╣рдоें рджो рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХेा рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоे рдоें рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдпрджि рдХाрд░рдг рд╣ै рддो рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ोрдЧा рддрдеा рджूрд╕рд░ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рд╣рдоें рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рд╣ेाрддा рд╣ै рдХि рдпрджि рдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рддो рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдирд╣ीं рд╣ेाрдЧा। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рджो рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддे рд╣ैं - рдПрдХ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рджूрд╕рд░ा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣।
рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ - рдЗрд╕ рд╕рдорд╣ू рдоें рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░़ рдЪрд░ рдоें рдЬोрдб - рддोрдб  рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпрджि рдХाрд░рдг рд╣ै рддो рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ोрдЧा। рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ - рдЗрд╕ рд╕рдорд╣ू рдоं  рд╢ोрдзрдХрд░्рддा  рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдоें рдХोрд░्рдЗ рдЬोрдб - рддोрдб  рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпрджि рдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рддो рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдирд╣ीं рд╣ै।



рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं :

рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХी рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं рд╣ोрддी рд╣ै ।


1. рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг (Control)

2. рдЬोрдб़-рддोрдб़ (Manipulation)

3. рдЕрд╡рд▓ोрдХрди (Observation)

4. рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि (Replication)


1. рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг (Control) :-рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рд╣рдоें рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рджेрдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрд╖्рд╡рд╕рдиीрдп рдкрд░िрдгाрдо рдкाрдиे рдХे рд▓िрдпे рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдХा рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдЕрддिрдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХрд░्рдЗ рд╡िрдзिрдпो рд╕े рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

(рдХ) рд╡िрд▓ोрдкрди (Elimination) :- рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕рдмрд╕े рдЖрд╕ाрди рддрд░ीрдХा рд╣ै рдХि рдЗрди рдЪрд░ो рдХो рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдиिрд╖्рдХाрд╕िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП рддाрдХि рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╡िрд▓ोрдкिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдпрджि рдмुрдж्рдзि рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ рд╣ै рддो рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдоें рд╕рдоाрди рдмुрдж्рдзिрд▓рдм्рдзि (IQ) рдХे рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХो рд░рдЦрдХрд░ рдЗрд╕ рдЪрд░ рдХेा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрджि рдЖрдпु рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ рд╣ै рддो рдПрдХ рд╕рдоाрди рдЖрдпु рдХे рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдкрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдХे рдЖрдпु рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ рд╡िрдзि рд╕े рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг рдХेрд╡рд▓ рдЙрди рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдкрд░ рд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрдирдХेा рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдоें рд╣рдо рдЙрд╕ी рдЖрдпु рд╡рд░्рдЧ рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХृрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।

(рдЦ) рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХीрдХрд░рдг (Randomization) :- рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХीрдХрд░рдг рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдРрд╕ी рд╡िрдзि рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рднी рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдЕрд╕рдорддुрд▓्рдп рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рдЙрдирдХे рд╕рдоाрди рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░ाрдпिрдХрддा рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрд╣ां рддрдХ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рдоें рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдв़ंрдЧ рд╕े рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХेा рдЖрдмंрдЯिрдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рддрдеा рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдв़ंрдЧ рд╕े рдЖрдмंрдЯिрдд рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

(рдЧ) рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓рдиा (To convert the Extraneous variable into a independent variable) :- рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдХेा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рддрд░ीрдХा рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ рдХो рд╣рдоें рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ рд▓ें। рдпрджि рдЖрдпु рдпा рдмुрдж्рдзि рд╣рдоाрд░े рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ рд╣ै рддो рд╣рдо рдЗрди рдЪрд░ों рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ рд▓ें। рдЗрди рдЪрд░ों (рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рдЖрдпु ) рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рджेंрдЦे्рд░ेрдЧे рддрдеा рдЗрди рдЪрд░ों рдХी рдЖрдкрд╕ рдоें рдЕрди्рддрдХ्рд░िрдпा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा ? рдпрд╣ рднी рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।

(рдШ) рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХो рд╕ुрдоेрд▓िрдд рдХрд░рдиा(Matching Cases) :- рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдоें рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдРрд╕े рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХो рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рдПрдХ рд╕рдоाрди рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं рд░рдЦрддे рд╣ैं рддрдеा рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдХो рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рдоें рддрдеा рдХुрдЫ рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдоें рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै।рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХी рдЕрдкрдиी рдХुрдЫ рд╕ीрдоाрдПं рд╣ै рдЬैрд╕े рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЪрд░ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХेा рд╕ुрдоेрд▓िрдд рдХрд░рдиा рдПрдХ рдХрдаिрди рдХाрд░्рдп рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕े рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХेा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рдХ्рдпेांрдХि рд╡рд╣ рд╕ुрдоेрд▓िрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддे ।

(рдб़) рд╕рдоूрд╣ों рдХो рд╕ुрдоेрд▓िрдд рдХрд░рдиा (Group Matching) :- рдЗрд╕ рд╡िрдзि рд╕े рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдХेा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдоें рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдмंрдЯिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЬрд╣ां рддрдХ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдордз्рдпрдоाрди рддрдеा рдк्рд░рд╕рд░рдг рд▓рдЧрднрдЧрд╕рдоाрди рд╣ो।

(рдЪ) рд╕рд╣ рдк्рд░рд╕рд░рдг рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (Analysis of covariance ) :- рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдЕрди्рддрд░ рдХेा рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд╡िрдзि рд╕े рджूрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

2. рдЬोрдб़़-рддोрдб (Manipulation) :-рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै - рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЪрд░ рдоें рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХрд░рдиा। рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдоें рдЬेाрдб़-рддोрдб़ рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХेा рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै-рдЖрдпु, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рддрд░, рдХрдХ्рд╖ा рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЖрджि। рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдЪрд░ों рдоें рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े-рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рддрдеा рдкрдв़ाрдиे рдХा рд╡िрд╖рдп рдЖрджि। рдХुрдЫ рдЪрд░ों рдоें рд╕ीрдзे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рди рдХрд░рдХे рдЪрдпрди рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬैрд╕े- рдЖрдпु, рдмुрдж्рдзि, рдЖрджि। рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдПрдХ рд╕рдордп рдоें рдПрдХ рдпा рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ों рдоें рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

3. рдЕрд╡рд▓ोрдХрди (Observation ) :-рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдоे рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХेा рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рдкрдб़рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕ीрдзे рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा। рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рддрдеा рдЕрдзिрдЧрдо рдпрджि рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рд╣ै рддो рдЗрдирдХेा рд╕ीрдзे рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдХो рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рдЕंрдХों рдХे рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рджेрдЦा рдЬाрдПрдЧा।

4. рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि (Replication) :- рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рдпрджि рд╕рднी рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рддрдеा рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХो рдЖрдмंрдЯрди рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд╡िрдзि рд╕े рдХिрдпा рдЬाрдП рддрдм рднी рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдХाрд░рдХ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬो рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдкрд░िрдгाрдоों рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै । рдпрджि рдХिрд╕ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें 15-15 рдк्рд░рдпोрдЬ्рдп рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдоें рд╣ै рддрдеा рдЙрдирдХा рдЖрдмंрдЯрди рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд╡िрдзि рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддो рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рди рд╣ोрдХрд░ 15 рд╕рдоाрдиाрди्рддрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬोрдб़े рдХो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк :

рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХोрдИ рднрд╡рди рдиिрд░्рдоाрдгрдХрд░्рддा рдХिрд╕ी рднрд╡рди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдпे рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдм्рд▓ूрдк्рд░िрди्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдПрдХ рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдХेा рд╕ुрдЪाрд░ू рд░ूрдк рд╕े рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк (Research Design) рддैрдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдЙрди рдЪрд░ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрдирдХा рд╣рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рд╣ेाрддा рд╣ै, рдЪрд░ों рдХो рдоाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬिрди рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा рдЙрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рди्рдпाрджрд░्рд╢ рдЬिрд╕рдХा рд╣рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдСрдХрдб़ों рдХो рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рдиे рдХी рд╡िрдзि рддрдеा рдЖंрдХрдб़ो рдХो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд╡िрдзिрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

1. рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдк्рд░рд╕рд░рдг рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд░ूрдк рдоें (Experimental Design as Variance Control Mechanism) :- рд╢ोрдз рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХेा рдк्рд░рд╕рд░рдг рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХेा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╕рд░рдг (Experimental variance) рдпा рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рдк्рд░рд╕рд░рдг (Systematic variance) рдХो рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг (Error variance) рдХेा рдиिрдо्рдирд╡рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों (Extraneous variables) рдХा рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░ाрдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХेा ‘‘рдЕрдзिрдХрддрдо-рди्рдпूрдирддрдо-рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рд╕िрдж्рдзाрди्рдд’’ (Principal of Max-Min-Con) рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

2. рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдЕрдзिрдХрддрдо рдХрд░рдиा (Maximize Experimental Variance) – рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै- рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рдк्рд░рд╕рд░рдг рдЬो рдХि рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдоे рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХрд░рдХे рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рддрдХрдиीрдХी рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдЕрдзिрдХрддрдо рдХिрдпा рдЬाрдП। рд╢ोрдз рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдРрд╕ा рд╣ेा рдЬिрд╕рдоें рдЬрд╣ां рддрдХ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПं (Experimental Conditions)рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрди्рддрд░ рд░рдЦрддी рд╣ों। рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПं рдЬिрддрдиी рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рднिрди्рди рд╣ोрдЧी, рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рдЙрддрдиा рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╕рд░рдг рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।

3. рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдиिрдо्рдирддрдо рдХрд░рдиा(Minimize Error Variance ) -рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдгрдХो рдиिрдо्рдирддрдо рдХрд░рдиा। рдХिрд╕ीрднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рд╡ैрд╕े рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рд╢ोрдз рдоें рдРрд╕े рдХाрд░рдХों рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै рдЬेा рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХे рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрднिрди्рдирддाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХे рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ोрддा рд╣ै।рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХा рджूрд╕рд░ा рдХाрд░рдХ рдоाрдкрди рдд्рд░ुрдЯिрдпों рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдРрд╕े рдХाрд░рдХों рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े рджूрд╕рд░े рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЕрдиुрдХ्рд░िрдпाрдУं рдоें рднिрди्рдирддा, рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдиा рддрдеा рдердХाрди рдЖрджि рд╣ै।

рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрднिрди्рди рдХाрд░рдХ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрди्рддрдХ्рд░िрдпा рдХрд░рдХे рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдХाрд░рдг рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдЖрдд्рдордкूрд░рдХ (Self-Compensating) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдпे рдпрд╣ рдЕрдкूрд░्рд╡рдХрдердиीрдп (Unpredictable) рд╣ोрддा рд╣ै।рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рджो рд╡िрдзिрдпों рд╕े рдХрдо рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрдд

(i) рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рджрд╢ाрдУं рдоें рдпрджि рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдХрдо рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

(ii) рдоाрдкрди рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХो рдмрдв़ाрдХрд░ рдд्рд░ुрдЯि рдк्рд░рд╕рд░рдг рдХो рдиिрдо्рдирддрдо рдХिрдп рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

4. рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиा (To Control Extraneous Variable) :- рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдХा рдЬрд╣ां рддрдХ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдХा рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХрд░्рдЗ рд╡िрдзिрдпों рд╕े рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬैрд╕े- рд╡िрд▓ोрдкрди,рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХीрдХрд░рдг, рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓рдХрд░, рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпो рдХेा рд╕ुрдоेрд▓िрдд рдХрд░рдХे,рд╕рдоूрд╣ों рдХो рд╕ुрдоेрд▓िрдд рдХрд░рдХे рддрдеा рд╕рд╣ рдк्рд░рд╕рд░рдг рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг।


рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХी рдХрд╕ौрдЯी:

1. рдЙрдкрдпुрдХ्рддрддा (Appropriateness) -рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХो рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ेाрдиा рдЪाрд╣िрдП рддрднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд╡िрд╖्рд╡рд╕рдиीрдп рдкрд░िрдгाрдо рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдЬрдЯिрд▓ рдпा рд╕рд░рд▓ рди рд╣ेाрдХрд░ рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХे рдЪрдпрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХेा рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рд╡िрдзि рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПं рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

2. рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг (Adequacy of Control) - рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдРрд╕ा рд╣ेाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕рдоें рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдкрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдкрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рд╕े рд╣ी рд╢ोрдз рдХे рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдкрд░िрдгाрдо рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ै। рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдХा рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХрд░्рдЗ рд╡िрд╕्рдеिाрдпों рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХीрдХрд░рдг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рднी рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ों рдХा рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

3. рд╡ैрдзрддा (Validity) - рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХे рд▓िрдпे рддीрд╕рд░ी рдХрд╕ौрдЯी рд╣ै- рд╡ैрдзрддा। рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХो рд╡ैрдз рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡ैрдзрддा рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╣ोрддी рд╣ै-рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рддрдеा рд╡ाрд╣рдп рд╡ैрдзрддा।

4. рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा - рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдХि рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рд╕рднी рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдкрд░ рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬाрдП। рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХो рдХिрд╕ рд╕ीрдоा рддрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдХेा рдмрддाрддा рд╣ै। рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдоूрд▓рд░ूрдк рд╕े рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ै। рдХैрдо्рдкрдмेрд▓ рддрдеा рд╕्рдЯैрдирд▓े рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрда рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡ाрд╣्рдп рдЪрд░ рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

(i) рдЗрддिрд╣ाрд╕ (History) :- рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХрдЫु рдЕрдкрдд््рд░рдпाрд╢िрдд рдШрдЯрдиाрдПं рдЬो рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд╕рдордп рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдпा рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдпрджि рдХिрд╕ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХेा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдкूрд░ा рд╣ोрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрд╕рдХा рд╕्рдеाрдиाрди्рддрд░рдг рд╣ो рдЬाрдП рддो рдк्рд░рдпोрдЧ рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдЧा। рдпрджि рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХाрд░рдг рд╕े рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдХूрд▓ рдмрди्рдж рд╣ेा рдЬाрдП рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдмीрдЪ рдоें рдпा рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдб़рддाрд▓ рдХрд░ рджी рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рд╕рднी рдХाрд░рдг рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдкाрд░िрдгाрдо рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ेंрдЧे । рдЗрди рдХाрд░рдХों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рдкрдб़ेрдЧा।

(ii) рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा (Maturity) :- рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдкрдп्рд░ोрдЧो рдоें рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЕрд╡рдзि рдоें рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди,рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдХ्рдд рд╕рднी рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рддрдеा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрджि рдХिрд╕ी рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣рдоें рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ рджेрдЦрдиा рд╣ै рддрдеा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ рд╡рд░्рд╖ рдХा рд╣ो рддो рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддा। рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдзिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै,рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдг рднी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдмрдв़ рд╕рдХрддी рд╣ै।

(iii) рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (Pre-testing ) :- рдмрд╣рддु рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рдкूрд░्рд╡ - рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं рддрдеा рдлिрд░ рдЙрдкрдЪाрд░ рджेрдиे рдХे рдмाрдж (рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЪрд░ рдоें рдЬोрдб़-рддोрдб़ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж) рдЙрд╕ी рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХो рдЙрди्рд╣ीं рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдкрд░ рдкुрди: рдк्рд░рд╢ाрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХि рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоें рдЬो рдк्рд░ाрдк्рддांрдХ рдЖрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рди рд╣ोрдХрд░ рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рддрдеा рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

(iv) рдоाрдкрди рдд्рд░ुрдЯि (Measurement Error) :-рдХिрд╕ी рдЪрд░ рдХा рдоाрдкрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрджि рдк्рд░рдпोрдЧ рдоे рд▓ाрдП рдЧрдпे рдЙрдкрдХрд░рдг рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдирд╣ीं рд╣ै рддो рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдпрджि рдЙрдкрдХрд░рдг рдХा рд╕рд╣ी рддрд░ीрдХे рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рддрдеा рдпрджि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рд╢ाрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा рддो рдЪрд░ рдХे рдоाрдкрди рдоें рдд्рд░ुрдЯि рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

(v) рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдк्рд░рддिрдЧрдорди (Statistical Regression) :- рдХрдЫु рдкрдп्рд░ोрдЧों рдоें рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рддрдеा рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рджोрдиों рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ेाрддा рд╣ै। рдпрджि рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХिрд╕ी рдРрд╕े рдк्рд░рдпोрдЬ्рдп рдХा рдЪрдпрди рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдЧुрдгों рдоें рдпा рддो рдЕрддि рд╢्рд░ेрд╢्рда рд╣ै рдпा рдиिрдХृрд╖्рдЯ (Extreme cases) рддो рд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рд╕े рдРрд╕ा рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЬो рдк्рд░рдпोрдЬ्рдп рдкूрд░्рд╡ -рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдиिрдо्рди рдЕंрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдЕंрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬेा рдк्рд░рдпोрдЬ्рдп рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдЕंрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдкрд╢्рд░्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдиिрдо्рди рдЕंрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕े рд╣ी рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдк्рд░рддिрдЧрдорди рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдЕंрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рди рд╣ेाрдХрд░ рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдк्рд░рддिрдЧрдорди рдХे рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ै। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

(vi) рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдирд╢्рд╡рд░рддा (Experimental Mortality) :- рдЬो рдкрдп्рд░ोрдЧ рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓рддे рд╣ैं, рдЙрдирдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЕрд╡рдзि рдоें рд╣ी рдХुрдЫ рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХी рдЕрдиुрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧрдХрд░्рддा рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдоें рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХीрдХрд░рдг рд╡िрдзि рд╕े рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХो рдЖрдмंрдЯिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдмीрдЪ рдоें рдХुрдЫ рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХेा рдЫोрдб़ рджेрдиे рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдЕрди्рддिрдо рдкрд░िрдгाрдо рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

(vii) рдЪрдпрди рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ (Selection Bias) :-рди्рдпाрджрд░्рд╢ рдХो рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рди्рдпाрджрд░्рд╢ рдк्рд░рд╡िрдзिрдпों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдРрд╕ा рди्рдпाрджрд░्рд╢ рдЪुрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрджि рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдиे рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд╡िрдзि рд╕े рди्рдпाрджрд░्рд╢ рдЪрдпрди рдирд╣ी рдХिрдпा рд╣ै рдпा рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдХो рд╕рдорддुрд▓्рдп рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рддो рди्рдпाрджрд░्рд╢ рдХा рдЪрдпрди рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╕рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рдирд╣ीं рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХेंрдЧे।

(viii) рдЪрдпрди рддрдеा рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдХी рдЕрди्рдд:рдХ्рд░िрдпा (Interaction Effect ) :-рди्рдпाрджрд░्рд╢ рдХा рдЪрдпрди рддрдеा рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЗрди рджोрдиेां рдХी рдЕрди्рддрд░्рдХ्рд░िрдпा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдЕрди्рддрд░्рдХ्рд░िрдпा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдкрдб़рддा рд╣ै рдЬрдм рдЙрдкрдЪाрд░ рдХो рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдв़ंрдЧ рд╕े рди рдЖंрдмрдЯिрдд рдХрд░рдХे рдк्рд░рдпोрдЬ्рдп рд╕्рд╡рдпं рдХिрд╕ी рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдЪрдпрди рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рдЪрдпрди рдХा рдХाрд░рдг рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдпрджि рджो рд╡िрдзिрдпों рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдк्рд░рдХрд░рдг рдХो рдкрдв़ाрдпा рдЬाрдП рддрдеा рдЗрди рд╡िрдзिрдпों рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдХा рдЕрдз्рдпрди рдХिрдпा рдЬाрдП, рддрдеा рд╕рдоूрд╣ рдХा рдЪрдпрди рдРрд╕े рдХिрдпा рдХि рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдоें рдЕрдзिрдХ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдк्рд░рдпोрдЬ्рдп рд╣ो рддो рджेाрдиों рд╡िрдзिрдпों рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдХा рд╕рд╣ी рдЖंрдХрд▓рди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।

(рдЦ) рд╡ाрд╣рдп рд╡ैрдзрддा (External validity) :-рдХिрд╕ी рднी рдкрдп्рд░ ाрдЧे рдХे рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рдХिрддрдиी рдЕрдзिрдХ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХृрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдпрд╣ рдЙрд╕ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рд╡ाрд╣рдп рд╡ैрдзрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рдЬिрддрдиी рдЕрдзिрдХ рдЬрдиंрд╕рдЦ्рдпा рдкрд░ рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХृрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЙрд╕ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рд╡ाрд╣рдп рд╡ैрдзрддा рдЙрддрдиी рд╣ी рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡ाрд╣рдп рд╡ैрдзрддा рдХेा рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХाрд░рдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

(i) рдкूрд░्рд╡-рдЙрдкрдЪाрд░ (Pre- treatment) :- рдЬрдм рдПрдХ рд╣ी рд╕рдорд╣ू рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рддрдеा рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рджोрдиों рд░ूрдкों рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рддो рдкूрд░्рд╡-рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╡ाрд╣рдп рд╡ैрдзрддा рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдПрдХ рд╣ी рд╕рдоूрд╣ рдХेा рдмाрд░ी-рдмाрд░ी рд╕े рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рдкूрд░्рд╡-рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХेा рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЙрди рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдкрд░ рдкрд░िрдгाрдоों рдХेा рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХृрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдЬिрди рдкрд░ рдкूрд░्рд╡ рдЙрдкрдЪाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

(ii) рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдХृрдд्рд░िрдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддि(Artificiality of Experimental Setting)- рдкрдп्рд░ोрдЧрд╢ाрд▓ा рдЕрдирд╕ु рди्рдзाрди (Laboratory Experiment) рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдХेा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдк्рд░рдпोрдЧ рдХेा рдХृрдд्рд░िрдо рдмрдиाрддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХृрдд्рд░िрдорддा рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдФрд░ рди рд╣ी рдпрд╣ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдХि рдХृрдд्рд░िрдо рд╕्рдеिрддिрдпों рдХेा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЗрди рдХृрдд्рд░िрдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдХिрдП рдЧрдпे рд╢ोрдз рдХे рдкрд░िрдгाрдоों рдХेा рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХृрдд рдХрд░рдиे рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ीрдоाрдПं рд╣ेाрддी рд╣ै। рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдХिрдП рдЧрдпे рдЕрдиुрд╕рди्рдз् ााрдиों рдХी рд╡ाрд╣рдп рд╡ैрдзрддा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै।

рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХे рдк्рд░рдХाрд░ :

рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ेाрддे рд╣ैं। рдЗрдирдоें рдЕрди्рддрд░ рдЙрдирдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдХी рдкрд░्рдпाрдк्рддрддा рдХा рд╣ोрддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХुрдЫ рдХाрд░рдХों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬैрд╕े - рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддрдеा рдк्рд░рдХृрддि рдоें,рдЪрд░ों рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд░ рдЬिрди्рд╣ें рд╕ंрдЪाрд▓िрдд (Monipulates) рдХрд░рдиा рд╣ै, рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рддрдеा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рддрдеा рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХी рдХाрд░्рдпрдХुрд╢рд▓рддा рдкрд░। рдЕрднिрдХрд▓्рдк рд░рдЪрдиा рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЕрдХ्рд╖рд░ G рд╕े, RGрдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЪрдпрдиिрдд рд╕рдоूрд╣, MG рд╕рдоेрд▓ рд╕рдоूрд╣, TрдЙрдкрдЪाрд░, C рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рддрдеा O рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рдпा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдпे рдЙрдкुрдпрдХ्рдд рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рддीрди рднाрдЧों рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै-


(1) рдкूрд░्рд╡-рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк (Pre-experimental design)

(2) рдЕрд░्рдз рдк्рд░рдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк (Quasi-experimental design)

(3) рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк (True-experimental design)

1. рдкूрд░्рд╡- рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк (Pre-experimental design) рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдкрд░ рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдпा рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдпा рддो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддा рд╣ी рдирд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдпрджि рд╣ोрддा рднी рд╣ै рддो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рддрдеा рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХो рд╕рдорддुрд▓्рдп рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै । рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрднिрдХрд▓्рдк рд╕рдмрд╕े рдХрдо рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрднिрдХрд▓्рдк рд╣ोрддे рд╣ैं।

(i) рдПрдХрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рдЕрдз्рдпрдпрди (One shot case study) :- рдЗрд╕ рдкрдХ्рд░ाрд░ рдХे рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХा рдЪрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХेा рдЙрдкрдЪाрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕ рд╕рдоूрд╣ рдкрд░ рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдкрд░िрдгाрдо рдХेा рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдХाрд░рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै । рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдкрд░िрдгाрдоों рдХेा рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХृрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕рдоें рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдХी рдХрдоी рдкाрдпी рдЬाрддी рд╣ै।

G : TO

(ii) рдПрдХрд▓ рд╕рдоूрд╣ рдкूрд░्рд╡ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг-рдкрд╢्рдЪ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХрд▓्рдк (The Single group Pre-test treatment Post-test design) :- рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХा рдЪрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЙрд╕ рдкрд░ рдкूрд░्рд╡ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХा рдоाрдкрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рдЙрдкрдЪाрд░ (Treatment) рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рдмाрдж рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдлिрд░ рд╕े рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХा рдоाрдкрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдмाрдж рддрдеा рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдмाрдж рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХे рдоाрдиों рдХे рдЕрди्рддрд░ рдХेा рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдкрд░ рдХोрд░्рдЗ рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рддрдеा рдЗрдирдоें рдХेाрд░्рдЗ рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдирд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХी рджूрд╕рд░ी рд╢рд░्рдд рдХि рдпрджि ‘‘рдХाрд░рдг рдирд╣ी рд╣ै рддो рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдирд╣ीं’’ рдХेा рд╕рдд्рдпाрдкिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।

G : рдкूрд░्рд╡ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг O

G : T рдкрд╢्рдЪ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг O

(iii) рд╕्рдеिрд░ рд╕рдоूрд╣ рдЕрднिрдХрд▓्рдк (Static group comparison) :- рдЗрд╕ рдкрдХ्рд░ ाрд░ рдХे рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рджो рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдЪрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рдЙрдкрдЪाрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рджूрд╕рд░े рд╕рдоूрд╣ рдХो рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЙрдкрдЪाрд░ рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рджोрдиो рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рджोрдиो рд╕рдоूрд╣ों рдХे рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдкрд░िрдгाрдоों рдоें рдЕрди्рддрд░ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै, рдРрд╕ा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрдж्рдпрдкि рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдПрдХ рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рддрдеा рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рд╕рдорддुрд▓्рдп рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЬाрддा। рдпрджि рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ рдоें рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдкрд░ рдЕрди्рддрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдкрд░िрдгाрдоों рдоें рдЕрди्рддрд░ рдХेा рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдХी рдХрдоी рдкाрдпी рдЬाрддी рд╣ै।

G1 : PRT T O POT

G2 : PRT T O POT

2. рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдХрд▓्рдк рдЕрднिрдХрд▓्рдк (Quasi-experimental design) рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдХрд▓्рдк рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдЬрд╣ां рддрдХ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рд╡ाрд╣рдп рдЪрд░ों рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рджो рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддे рд╣ैं рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣, рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ों рдоें рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХा рдЖрдмंрдЯрди рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рди рд╣ो рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдХेा рд╕рдорддुрд▓्рдп рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЬा рдкाрддा। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпां рд╣ेाрддी рд╣ै рдЬрдм рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХीрдХрд░рдг рд╕े рди्рдпाрджрд░्рд╢ рдХा рдЪрдпрди рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा рддрдеा рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрдмंрдЯрди рдХी рдЕрдиुрдорддि рднी рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддी। рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдпोрдЧिрдХ рдХрд▓्рдк рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

(i) рдЕрд╕рдорддुрд▓्рдп рдкूрд░्рд╡ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг-рдкрд╢्рдЪ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХрд▓्рдк (Non Equivalent Pretest –Posttest design) :- рдХрднी -рдХрднी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдпा рдХिрд╕ी рд╕्рдХूрд▓ рдХे рджो рд╡рд░्рдЧो рдоें рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрдмंрдЯрди рдж्рд╡ाрд░ा рджो рд╕рдоूрд╣ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╕्рдХूрд▓ों рдХेा рдпा рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕्рдХूрд▓ рдХे рджो рд╡рд░्рдЧो рдХो рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рд╕्рдХूрд▓ рдпा рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдХो рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рдпा рджूрд╕рд░े рд╕्рдХूрд▓ рдпा рджूрд╕рд░े рд╡рд░्рдЧ рдХेा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдоाрди рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдЙрдкрдЪाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рддрдеा рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдмीрдЪ рдЕрди्рддрд░ рдЬ्рдЮाрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдХे рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рддрдеा рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрди्рддрд░ рдХेा рдЬ्рдЮाрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрджि рдЗрди рджोрдиों рдХे рдмीрдЪ рдХा рдЕрди्рддрд░ рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдпрд╣ рдиिрд╢्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЙрдкрдЪाрд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै।

рдЬрдм рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрдмंрдЯрди рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рддрдм рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд╕ीрдоा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрджि рджोрдиो рд╕рдоूрд╣ों рдоें рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоें рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХे рдоाрди рдоें рдХेाрд░्рдЗ рдЕрди्рддрд░ рдирд╣ीं рдЖрддा рд╣ै рддрдм рддो рдаीрдХ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдпрджि рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдоें рдЕрди्рддрд░ рдЖрддा рд╣ै рддो рд╣рдо рдЗрд╕ рдЕрди्рддрд░ рдХेा рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╣ рдк्рд░рд╕рд░рдг рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╡िрдзि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं।

(ii) рдк्рд░рддि рд╕рди्рддुрд▓िрдд рдЕрднिрдХрд▓्рдк (Counter Balanced Design) :- рдЬрдм рд╣рдо рд╕рдоूрд╣ों рдХेा рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЖрдмंрдЯिрдд рдирд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рддрдеा рд╣рдоें рджो рдпा рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рджेрдиे рд╣ेाрддे рд╣ैं рддो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рд╕рднी рд╕рдоूрд╣ों рдХेा рд╕рднी рддрд░рд╣ рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд░ूрдк рд╕े рджिрдпे рдЬाрддे рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рддрд░рд╣ рдХा рдЙрдкрдЪाрд░ рдХ्рд░рдо рдмрджрд▓-рдмрджрд▓ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд╢ुрд░ूрдЖрдд рдоें рд╕рднी рд╕рдоूрд╣ों рдкрд░ рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдордп рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдХे рдмाрдж рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЕрди्рдд рдоें рдПрдХ рдкрд╢्рдЪ -рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕рднी рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।





рдпрджि рдЪाрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рд╣ै рддो рд╣рдоें рдЪाрд░ рд╕рдоूрд╣ рд▓ेрдЧे। рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдЙрдкрдЪाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рддрдеा рд╕рдоूрд╣ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рд╕ंрддुрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЗрд╕े рдк्рд░рддिрд╕ंрддुрд▓िрдд рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рдХेाрдЯि рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рд╣ोрддी рд╣ै।

3. рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк (True-experimental design) рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдХेा рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрдмंрдЯрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдорддुрд▓्рдп рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╡ैрдзрддा рдХे рд╕рднी рдХाрд░рдХेां рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдПрдХ рдХрдаिрди рдХाрд░्рдп рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╕рднी рдЪрд░ों рдХा рдиिрдпрди्рдд्рд░рдг рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддрдеा рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрдмंрдЯрди рднी рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा। рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдПрдХ рдХрдаिрди рдХाрд░्рдп рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХ्рдпेांрдХि рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХे рд╕рднी рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рдкाрд▓рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рдпोрдЧिрдХ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХрд░्рдЗ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं :-

(i) рдХेрд╡рд▓ рдкрд╢्рдЪ рд╕рдорддुрд▓्рдп рд╕рдоूрд╣ рдЕрднिрдХрд▓्рдк(The Post test only, Equivalent Groups Design) :- рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрдмंрдЯрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджो рд╕рдорддुрд▓्рдп рд╕рдоूрд╣ рдмрдиाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкрдЪाрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕े рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рдоाрди рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рджूрд╕рд░े рд╕рдоूрд╣ рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдоाрди рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрдкрдЪाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХा рдоाрдкाрди рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдХे рд▓िрдпे рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрди्рддрд░ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрдмंрдЯрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЗрди рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдоें рд╕рдорддुрд▓्рдпрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрди्рддрд░ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ी рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

Gr1 (ER) T P0T

Gr2 (CR ) P0T

(ii) рдкूрд░्рд╡ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкрд╢्рдЪ рд╕рдорддुрд▓्рд▓्рд▓्рдп рд╕рдоूрд╣ рдЕрднिрдХрд▓्рдк (The Pre-test - Post Test Equivalent Groups Design) :- рдпрд╣ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд▓े рдЕрднिрдХрд▓्рдк рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕рдоें рдЕрди्рддрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рдкूрд░्рд╡ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрдмंрдЯрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рддрдеा рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдоें рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХेा рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХेा рдЙрдкрдЪाрд░ рджेрддा рд╣ै। рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдЕрди्рдд рдоें рджोрдиों рд╕рдоूрд╣ों рдкрд░ рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै । рдЖрд╢्рд░िрдд рдЪрд░ рдХा рдоाрдкрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рддрдеा рдкрд╢्рдЪ-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдмीрдЪ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрди्рддрд░ рдХो рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдк्рд░рд╡िрдзिрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬ्рдЮाрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрджि рджोрдиों рдХे рдмीрдЪ рд╕ाрд░्рдердХ рдЕрди्рддрд░ рдЖрддा рд╣ै рддो рдЗрд╕े рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

Gr1 (ER) PrT T P0T

Gr2 (CR ) PrT - P0T

(iii) рд╕ोрд▓ोрдорди рдЪाрд░ рд╕рдоूрд╣ рдЕрднिрдХрд▓्рдк(Soloman Four Groups Design) :-рдХрднी-рдХрднी рдкूрд░्рд╡ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХेा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдоें рдЪाрд░ рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддे рд╣ैं। рджो рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдкрд░ рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рджूрд╕рд░े рд╕рдоूрд╣ рдкрд░ рдХोрд░्рдЗ рдкूрд░्рд╡ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рджो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддे рд╣ैं рдПрдХ рдоें рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рджूрд╕рд░े рдоें рдХेाрд░्рдЗ рдкूрд░्рд╡-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрди рд╕рднी рд╕рдоूрд╣ों рдоें рдк्рд░рдпोрдЬ्рдпों рдХी рдЖрдмंрдЯрди рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд╡िрдзि рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЪाрд░ों рд╕рдоूрд╣ेां рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

Gr1      ER       Pr T1       T       P0 T1

Gr2       CR       Pr T2       _       P0 T2

Gr3       ER       _       T       P0 T3

Gr4       CR       _       _       P0 T4



рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдмрдиाрдо рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди

рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╣ैं рдЬो рдЙрдирдХे рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдоें рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХुрдЫ рдЕंрддрд░ рджिрдЦाрддे рд╣ैं। рдЬрдм рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ोрдз рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╢्рд░ेрдгी рдоें, рдХрдИ рд╢ोрдз рд╡िрдзिрдпों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЪूंрдХि рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдХा рджाрдпрд░ा рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╣ै,рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े, рд╣рдо рдЗрди рджो рд╢ोрдзों рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддा рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдХिрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдоूрд╣ рдпा рдШрдЯрдиा рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХी рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл, рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдиे рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ेрд░िрдПрдмрд▓ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдоें рдЖрдиे рдХे рд▓िрдП।

·       рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें, рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдПрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдоूрд╣ рдпा рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП,рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдкрдж्рдзрддि, рдоाрдорд▓े рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдЖрджि рдЬैрд╕े рдХрдИ рд╢ोрдз рд╡िрдзिрдпों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

·       рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдПрдХ рд╢ोрдз рд╣ै,рдЬрд╣ां рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рд╡ाрд▓े рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд░ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै - рдпा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдоें рдЖ рд╕рдХрддा рд╣ै рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рд╡िрдкрд░ीрдд, рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें, рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рдкрд░ рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै;рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоुрдЦ्рдп рдз्рдпाрди рд╣ै рдЕрд░्рдз-рдк्рд░рдпोрдЧों, рдПрдХрд▓ рд╡िрд╖рдп рдЕрдз्рдпрдпрди,рд╕рд╣рд╕ंрдмंрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдЖрджि рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ैं।

·       рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди: рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдПрдХ рд╢ोрдз рдХा рд╕ंрджрд░्рдн рджेрддा рд╣ै рдЬो рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддा рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдХिрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рддрд╣рдд।

·       рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди: рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╢ोрдз рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬрд╣ां рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЪрд░ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдоें рдЖрдиे рдХे рд▓िрдП।
[5/5, 2:10 PM] ЁЯдЭЁЯдЭрджрдпा рд╢ंрдХрд░ рд╡рд░्рдоाЁЯдЭЁЯдЭ: рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк/рдк्рд░рд░рдЪрдиा/ рдбिрдЬाрдЗрди: рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди

 рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдпाрдиी рд╢ोрдз рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा рдЕрдерд╡ा рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░рдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╢ोрдз рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХी рдПрдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ंрд░рдЪрдиा ‘рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк’ рдпा ‘рд╢ोрдз рдЕрднिрдХрд▓्рдк’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдпрд╣ рд╢ोрдз рдХा рдХोрд░्рдЗ рдЪрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╢ोрдз рдХे рдЬो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдпा рдоाрди्рдп рдЪрд░рдг рд╣ैं, рдЙрди рд╕рднी рдкрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХाрд░्рдп рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ोрдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрдЪाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рддрдд्рдкрд╢्рдЪाрдд рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЪрд░рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд░рдгрдиीрддि рддैрдпाрд░ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬрдм рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा рд╡िрд╕्рддृрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрд░рдЪिрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рддрдм рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ोрддा рд╣ै।

рдПрдл.рдПрди. рдХрд░рд▓िंрдЧрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, ‘‘рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рд▓िрдП рдХрд▓्рдкिрдд рдПрдХ рдпोрдЬрдиा, рдПрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рддрдеा рдПрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै,рдЬिрд╕рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдк्рд░рдпोрдЬрди рд╢ोрдз рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рддрдеा рдк्рд░рд╕рд░рдгों рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै।’’

рдкी.рд╡ी. рдпंрдЧ  рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, ‘‘рдХ्рдпा, рдХрд╣ाँ,рдХрдм, рдХिрддрдиा, рдХिрд╕ рддрд░ीрдХे рд╕े рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рд╡िрдЪाрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдпोрдЬрдиा рдпा рдЕрдз्рдпрдпрди рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддा рд╣ै।’’

рдЖрд░.рдПрд▓. рдПрдХॉрдл  рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, ‘‘рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХрд╣рддे рд╣ैं।’’

рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рд╢ोрдз рдХी рдРрд╕ी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдХो рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░рдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ोрдЪ-рд╕рдордЭ рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рддैрдпाрд░  рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдЕрдиेрдХों рдмिрди्рджुрдУं рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ोрдкрд░ाрди्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕рд░рд▓рддрдо рд░ूрдк рдоें рдкी.рд╡ी. рдпंрдЧ (1977) рдиे рд╢ोрдз рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै-

├╝ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै рдФрд░ рдЖँрдХрдб़ों рдХा рдк्рд░рдХाрд░ рдЬिрдирдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै?

├╝ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рдпों рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै?

├╝ рд╡ांрдЫिрдд рдЖँрдХрдб़े рдХрд╣ाँ рд╕े рдоिрд▓ेंрдЧे?

├╝ рдХрд╣ाँ рдпा рдХिрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрдпेрдЧा?

├╝ рдХрдм рдпा рдХिрддрдиा рд╕рдордп рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрдЧा?

├╝ рдХिрддрдиी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдпा рдХिрддрдиे рдХेрд╕ों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрдЧी?

├╝ рдЪुрдиाрд╡ों рдХे рдХिрди рдЖрдзाрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрдЧा?

├╝ рдЖँрдХрдб़ा рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдХौрди рд╕ी рдк्рд░рд╡िрдзि рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХिрдпा рдЬाрдпेрдЧा?

рдЗрд╕ рддрд░рд╣, рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдоें рдЬिрди рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рд╢्рдиों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдХ्рдпा, рдХрд╣ाँ,рдХрдм, рдХिрддрдиा, рдХिрд╕ рд╕ाрдзрди рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдпोрдЬрдиा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкी.рд╡ी. рдпंрдЧ рдиे рд╡ॉрдЯ рдЗрдЬ рд╕ोрд╢рд▓ рд░िрд╕рд░्рдЪ, рдкृрд╖्рда 9-10) рдоें рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдФрд░ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдмрдиाрдо рдкрдж्рдзрддि рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╡िрдзिрд╡рдд рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХो рднрд╡рди рдиिрд░्рдоाрдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рднрд╡рди рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддे рд╕рдордп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдЖрд░्рдбрд░ рджेрдиे рдпा рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдкूрд░्рдг рд╣ोрдиे рдХी рддिрдеि рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХोрд░्рдЗ рдФрдЪिрдд्рдп рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬрдм рддрдХ рдХि рд╣рдоें рдпрд╣ рди рдоाрд▓ूрдо рд╣ो рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рднрд╡рди рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрдиा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ा рдиिрд░्рдгрдп рдпрд╣ рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рд╣рдоें рдЕрддि рдКँрдЪे рдХाрд░्рдпाрд▓рдпी рднрд╡рди рдХी, рдпा рдорд╢ीрдиों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдлैрдХ्рдЯрд░ी рдХी, рдПрдХ рд╕्рдХूрд▓, рдПрдХ рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рднрд╡рди рдпा рдПрдХ рдмрд╣ुрдЦрдг्рдбीрдп рднрд╡рди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЬрдм рддрдХ рдпрд╣ рдирд╣ीं рддрдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣рдо рдПрдХ рдпोрдЬрдиा рдХा рдЦाрдХा рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे, рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рдпा рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдЖрд░्рдбрд░ рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХो рдк्рд░ाрд░ूрдк рдпा рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै рдпा рддрде्рдп рд╕ंрдХрд▓рди рдХे рдкूрд░्рд╡ рдпा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рдПрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдПрдХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा (рд╡рд░्рдХ рдк्рд▓ाрди) рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдХो рдкूрд░्рдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрд╡рд░рдг рд╣ै। рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХा рдк्рд░рдХाрд░्рдп рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рд╣рдоें рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдпрдеाрд╕рдо्рднрд╡ рд╕ुрд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЙрдд्рддрд░ рджेрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрдпे।

рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рдпा рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЖрд░्рдбрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рднрд╡рди рдиिрд░्рдоाрддा рдпा рд╡ाрд╕्рддुрд╡िрдж् рдХो рдк्рд░рдердордд: рдпрд╣ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рднрд╡рди рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рдХ्рдпा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं рд╣ैं। рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा рдЗрд╕рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдоें рдиिрджрд░्рд╢рди, рддрде्рдп рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдкрдж्рдзрддि (рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢्рдиाрд╡рд▓ी,рдЕрд╡рд▓ोрдХрди, рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг) рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХे рдоुрдж्рджे рд╕рднी рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХे рдХि ‘рдоुрдЭे рдХौрди рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЗрдХрдЯ्рдаे рдХрд░рдиे рд╣ैं’, рдХे рд╕рд╣ाрдпрдХ/рдкूрд░рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं।


рдЧेрд░ाрд▓्рдб рдЖрд░. рд▓ेрд╕्рд▓ी рдХा рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि, ‘рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдм्рд▓ू рдк्рд░िрди्рдЯ рд╣ै, рдЬो рдкрд░िрд╡рд░्рдд्рдпों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирддा рдФрд░ рддрде्рдпों рдХो рдПрдХрдд्рд░ рдХрд░рдиे рддрдеा рдЙрдирдХा рд╡िрд╡рд░рдг рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХाрд░्рдп рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै।’ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХो рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭाрддे рд╣ुрдП рд╕ौрдоेрди्рдж्рд░ рдкрдЯрдиाрдпрдХ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, ‘рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдЖрдкрдХो рд╢ोрдз рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╕े рдкрд╣рд▓े рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै। рдпोрдЬрдиाрдмрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े рддैрдпाрд░ рдПрдХ рдЦाрдХा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЙрд╕ рд░ीрддि рдХो рдмрддрд▓ाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЖрдкрдиे рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз рдХी рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा рддैрдпाрд░ рдХी рд╣ै। рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдкрд░ рджो рдкрд╣рд▓ुрдУं рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рд╣ै, рдиाрдордд: рдЕрдиुрднрд╡рдЬрди्рдп рдкрд╣рд▓ू рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрдкрд░рдХ рдкрд╣рд▓ू। рдпे рджोрдиों рд╣ी рдкрд╣рд▓ू рдПрдХ рд╕ाрде рдЖрдкрдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдЖрдкрдХो рдЕрдкрдиा рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рджो рдЪрд░рдгों рдоें рдиिрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै : рдПрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рдХा рдЪрд░рдг рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рдЙрд╕ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХा рдЪрд░рдг। рдЖрдкрдХी рдордиोрдЧрдд рд╕ैрдж्рдзाрди्рддिрдХ рдЙрди्рдоुрдЦрддा рдФрд░ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдд्рдордХ рдк्рд░рддिрджрд░्рд╢рддाрдПँ рдЖрдкрдХो рдЗрд╕ рд╢ोрдз рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ैं рдЬो рдЖрдкрдХो рдПрдХрдд्рд░ рдХрд░рдиी рд╣ै рдФрд░ рдХुрдЫ рд╣рдж рддрдХ рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рднी рдХि рдЖрдкрдХो рдЙрди्рд╣ें рдХैрд╕े рдПрдХрдд्рд░ рдХрд░рдиा рд╣ै। рддрджोрдкрд░ाрди्рдд, рдЕрдкрдиी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рддे рд╕рдордп рдлिрд░ рд╕े рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рд╕рдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╕ैрдж्рдзाрди्рддिрдХ рдФрд░ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдд्рдордХ рд╕рдордЭ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЖрдкрдХो рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдоें рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╡ाрд╕्рддे рд╢ोрдз рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХрд░рдиे рдоें рдФрд░ рд╡िрди्рдпाрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдоें рджिрд╢ाрдиिрд░्рджेрд╢рди рдоिрд▓рддा рд╣ै।’

рдкीрд╡ी рдпंрдЧ рдЬी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि, ‘‘рдЬрдм рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдоॉрдбрд▓ рдХो рд╡िрд╡िрдз рдХाрд░्рдпрд╡िрдзिрдпों рдоें рдкрд░िрдгрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕рдордп, рдХрд░्рдо рд╢рдХ्рддि рдПрд╡ं рдзрди,рддрде्рдпों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдЙрд╕ рд╕ीрдоा рддрдХ рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдпрд╣ рд╡ांрдЫिрдд рдпा рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рдЙрди рд▓ोрдЧों рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдЧрдардиों рдкрд░ рдеोрдкрдиा рдЬो рддрде्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпेंрдЧे, рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।’’

рд░्рдЗ.рдП. рд╕рдЪрдоैрди  рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि, ‘рдПрдХрд▓ рдпा‘рд╕рд╣ी’ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдЬैрд╕ा рдХुрдЫ рдирд╣ी рд╣ै рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╢ोрдз рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдХाрд░рдг рдЖрджेрд╢िрдд рд╕рдордЭौрддे рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। . . . . (рд╕ाрде рд╣ी) рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рдд्рддा рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдЕрдкрдиी рдкрдж्рд╡рддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд╕ैрдж्рдзाрди्рддिрдХ рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкрдиाрдУं рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд▓ेрдХрд░ рдЖрддे рд╣ैं . . . . рдПрдХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рд╡िрдЪрд▓рди рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХिрдП рдмिрдиा рдХोрд░्рдЗ рдЙрдЪ्рдЪ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЬрдиा рдирд╣ी рд╣ै, рдЕрдкिрддु рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдоें рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рд╕्рддрдо्рднों рдХी рд╢्рд░ेрдгी рд╣ै।’


рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें, рдПрдХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХाрдо рдЪрд▓ाрдК рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдз्рдпрдпрди рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдк्рд░рдЧрддि рдХрд░рддा рд╣ै, рдирдпे рдкрдХ्рд╖, рдирд░्рдЗ рджрд╢ाрдПं рдФрд░ рддрде्рдпों рдоें рдирдпी рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХрдб़िрдпाँ рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖрддी рд╣ैं, рдФрд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рдоाँрдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдпोрдЬрдиा рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджी рдЬाрдпे। рдпोрдЬрдиा рдХा рд▓рдЪीрд▓ा рд╣ोрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓рдЪीрд▓ेрдкрди рдХा рдЕрднाрд╡ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХे рдк्рд░рдХाрд░

рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдкों рдХे рдХрд░्рдЗ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдкों рдХे рдХुрдЫ рддो рдПрдХ рд╕рдоाрди рдФрд░ рдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд░ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै-

1.       рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк (Historical Research Design)

2.       рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк (Case and Field Research Design)

3.       рд╡िрд╡рд░рдгाрдд्рдордХ рдпा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк (Descriptive or Survey Research Design)

4.       рд╕рд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдзाрдд्рдордХ рдпा рдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк ( Correlational or Prospective Research Design)

5.       рдХाрд░рдгाрдд्рдордХ, рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдпा рдПрдХ्рд╕ рдкोрд╕्рдЯ рдлैрдХ्рдЯों рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк (Causal Comparative or Ex- Post Facto Research Design)

6.       рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдпा рд╕рдордп рд╢्рд░ेрдгी рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк (Developmental or Time Series Research Design)

7.       рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк (Experimental Research Design)

8.       рдЕрд░्рдж्рдз рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк (Quasi Experimental Research Design)

рдЕрди्рдп рдЪाрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдкों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-

1.       рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ (Experimental)

2.       рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди (Case Study)

3.       рдЕрдиुрд▓рдо्рдм рдк्рд░ाрд░ूрдк (Longitudinal)

4.       рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рдХाрдЯ рдк्рд░ाрд░ुрдк (Cross-Sectional Design)

рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЕрдиेрдХों рдк्рд░рдХाрд░ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬो рдХुрдЫ рднी рд╣ो рдоोрдЯे рддौрд░ рдкрд░ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдкों рдХो рдЪाрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдХाрд░ों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै-

1.       рд╡िрд╡рд░рдгाрдд्рдордХ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдпा рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк।

2.       рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдк्рд░ाрд░ुрдк

3.       рдЕрдирд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдк्рд░ाрд░ुрдк, рдФрд░

4.       рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░ाрд░ुрдк

рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХा рдЪрдпрди рд╢ोрдз рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рдоुрдЦ्рдпрдд: рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХौрди рд╕ी рд╕ूрдЪрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдХिрддрдиी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рд╕ूрдЪрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХी рдЙрдкрдпुрдХ्рддрддा рдХ्рдпा рд╣ै, рд▓ाрдЧрдд рдХिрддрдиी рдЖрдпेрдЧी, рдЗрдд्рдпाрджि рдХाрд░рдХों рдкрд░ рднी рдк्рд░ाрд░ूрдк рдЪрдпрди рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।

1. рд╡िрд╡рд░рдгाрдд्рдордХ рдпा рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк

рдЬैрд╕ा рдХि рдиाрдо рд╕े рд╣ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдЗрд╕ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрд╖рдп़ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕рднी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рддрде्рдпों рдХा рдпрдеाрд╡рдд् рд╡िрд╡рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдЬा рд░рд╣ी рдЗрдХाрд░्рдЗ,рд╕ंрд╕्рдеा, рдШрдЯрдиा, рд╕рдоुрджाрдп рдпा рд╕рдоाрдЬ рдЗрдд्рдпाрджि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдкрдХ्рд╖ों рдХा рд╣ूрдмрд╣ू рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ाрд░ूрдк рд╡ैрд╕े рддो рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╕рд░рд▓ рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХिрди्рддु рдпрд╣ рджृрдв़ рдПрд╡ं рдЕрд▓рдЪीрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдиिрджрд░्рд╢рди рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдПрд╡ं рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो। рдк्рд░ाрдердоिрдХ рддрде्рдп рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡िрдзि рд╕рдЯीрдХ рд╣ो рддрдеा рдк्рд░ाрдердоिрдХ рддрде्рдп рд╕ंрдХрд▓рди рдоें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рдпा рдоिрде्рдпा рдЭुрдХाрд╡ рди рдЖрдиे рдкाрдпे। рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рддрде्рдпों рдХो рдЗрдХрда्рдаा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै,рдЗрд╕рд▓िрдП рдРрд╕ी рд╕рддрд░्рдХрддा рдмрд░рддрдиी рдЪाрд╣िрдП рдХि рдЕрдиुрдкрдпोрдЧी рдПрд╡ं рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рддрде्рдпों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рди рд╣ोрдиे рдкाрдпे। рдЕрдз्рдпрдпрди рдкूрд░्рдг рдПрд╡ं рдпрдеाрд░्рде рд╣ो рдФрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ो рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рддрде्рдпों рдХा рд╣ोрдиा рдиिрддाрди्рдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоाрдд्рд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдирд╡ीрди рддрде्рдпों рдХी рдЦोрдЬ рдпा рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдкрд░ рдЬोрд░ рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд░рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдирд╣ी рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рдЕрдзिрдХांрд╢рдд: рд╕рдо्рднाрд╡िрдд рдиिрджрд░्рд╢рди рдХा рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рддрде्рдпों рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдоें рдХ्рд▓िрд╖्рдЯ рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд╡िрдзिрдпों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕рдоें рд╢ोрдз рд╡िрд╖рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХो рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдпрдеेрд╖्рдЯ рдЬाрдирдХाрд░ी рд░рд╣рддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╢ोрдз рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдиिрд░्рдгрдпों рдХो рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХे рдЕрд▓рдЧ рд╕े рдХोрд░्рдЗ рдЪрд░рдг рдирд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рдЬो рдЪрд░рдг рд╣ैं,рдЙрди्рд╣ीं рдХा рдЗрд╕рдоें рдкाрд▓рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрдкूрд░्рдг рдПрдХрдд्рд░िрдд рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ंрдмंрдзिрдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं рдПрд╡ं рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

2. рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк

рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рдХाрд░рдг рд╕рд╣िрдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░ाрд░ूрдк рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдиों рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕рдоाрди рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рднी рд╡рд╕्рддु, рдШрдЯрдиा рдпा рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдаोрд╕ рдХाрд░рдгों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрде्рдпों рдХी рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдпрд╣ рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдоें рд╡िрд╡िрдз рдЙрдкрдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдкрд░िрд╡рдд्рд░्рдпों рдоें рд╕ंрдмंрдз рдФрд░ рд╕рд╣рд╕ंрдмंрдз рдвूрдв़рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

3. рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк

рдЬрдм рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдирд╡ीрди рддрде्рдпों рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиा рд╣ो рддो рдЗрд╕ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХाрд░рдХों рдПрд╡ं рддрде्рдпों рдХा рдкрддा рдирд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЪूँрдХि рдЗрд╕рдоें рдХुрдЫ ‘рдирдпा’ рдЦोрдЬा рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕े рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░ाрд░ूрдк рдж्рд╡ाрд░ा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрддा рд╣ै।

рдХрднी-рдХрднी рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХो рдПрдХ рд╣ी рдоाрди рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд░्рдЗ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рддो рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рддрдХ рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╢ोрдз рдоें рдХाрд░्рдп- рдХाрд░рдг рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдкрд░ рдмрд▓ рджेрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЖрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЬिрд╕рдоें рдирд╡ीрди рддрде्рдпों рдпा рдХाрд░рдгों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╖рдп рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЙрд╕े рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХो рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрд╖рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ूрдЪрдиा рдирд╣ी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдж्рд╡ैрддिрдпрдХ рд╕्рд░ोрддों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднी рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕ीрдоिрдд рдЬ्рдЮाрди рд╣ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै। рдЕрдЬ्рдЮाрдд рддрде्рдпों рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпा рд╡िрд╖рдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЕрдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди рд░рдЦрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рдЙрдкрдХрд▓्рдкрдиाрдПँ рдиिрд░्рдоिрдд рдирд╣ीं рдХी рдЬाрддी рд╣ैं। рдЙрдкрдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╢ोрдз рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ीं рд╢ोрдз рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ों рдХी рдЦोрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рд╕рдо्рдкрди्рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╡िрд▓िрдпрдо рдЬिрдХрдордг्рдб рдиे рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХे рддीрди рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै (1) рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рдиिрджाрди рдХрд░рдиा (2) рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХो рдЫाँрдЯрдиा рддрдеा, (3) рдирдпे рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рдиा। рд╕рд░рди्рддाрдХोрд╕ (1988) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдо्рднाрд╡्рдпрддा, рд╕ुрдкрд░िрдЪिрддिрдХрд░рдг,рдирд╡ीрди рд╡िрдЪाрд░, рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдиिрд░ुрдкрдг рддрдеा рдкрд░िрдЪाрд▓рдиीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЬрд╣ोрджा рддрдеा рдЕрди्рдп рдиे рдаीрдХ рд╣ी рдХрд╣ा рд╣ै рдХि, ‘‘рдЕрди्рд╡ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдЕрдиुрднрд╡ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдЬो рдХि рдЕрдзिрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЦोрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдЙрдкрдХрд▓्рдкрдиा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ो।’’

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдХाрд░рдгों рдХो рдЦोрдЬрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдоें рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рд╣ोрдиा рдЬрд░ुрд░ी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рддрде्рдпों рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдЕрдзिрдХांрд╢рдд: рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╣ोрддी рд╣ै,рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рддрде्рдпों рдПрд╡ं рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рддрде्рдп рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡िрдзि рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рд╕рдордп рдФрд░ рд╕ाрдзрди рдХा рднी рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП।

4. рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк

рдРрд╕ा рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдЬिрд╕рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╣ेрддु рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा ‘рдк्рд░рдпोрдЧ’ рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ो, рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ाрд░ुрдк рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╕्рдеिрддि рдоें рдЬैрд╕े рдХि рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ाрдУं рдоें рдЬ्рдпाрджा рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрдиों рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ाрдУं рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдирдоें рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ рдФрд░ рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╕рдоूрд╣ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░ाрд░ुрдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдХृрд╖ि рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЕрдз्рдпрдпрдиों рдоें рдЬ्рдпाрджा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рд╡ेрд╕्рдЯрди рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░िрдХ рдХрдо्рдкрдиी рдХे рд╣ाрдеोрд░्рди рд╡рдХ्рд░्рд╕ рдоें рд╣ुрдП рдк्рд░рдпोрдЧ рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪिрдд рд░рд╣े рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрдиों рдоें рдк्рд░рдпोрдЧों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдкрддा рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै, рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд▓ाрдн рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ों рдФрд░ рди рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рдк्рд░рд╕्рдеिрддि рдоें рдХ्рдпा рдЕрди्рддрд░ рдЖрдпा рд╣ै, рдЗрдд्рдпाрджि рдЗрдд्рдпाрджि। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╡िрд╖рдпों/рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд░िрд╡рдд्рд░्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдХाрд░рдгाрдд्рдордХ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЗрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ो рдкाрддा рд╣ै।
[5/5, 2:11 PM] ЁЯдЭЁЯдЭрджрдпा рд╢ंрдХрд░ рд╡рд░्рдоाЁЯдЭЁЯдЭ: рдоीрдбिрдпा рд╢ोрдз : рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рдПрд╡ं рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз



рдоीрдбिрдпा рд╢ोрдз : рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рдПрд╡ं рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз

рдоीрдбिрдпा рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХा рдорддрд▓рдм рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░, рдкрдд्рд░िрдХा, рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╕рдоिрддिрдпां, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рдЬрдирд╕ंрдкрд░्рдХ, рд░ेрдбिрдпों, рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди, рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ, рдиिрдЬी рдЪैрдирд▓, рд╕ंрдЪाрд░ рдХी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдкрдж्рдзрддिрдпां рдЖрджि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рддрде्рдпों рддрдеा рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рд░िрд╕рд░्рдЪ рддрде्рдпों рд╡ рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рдЬांрдЪ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддिрдпां рдпा рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рд╕े рдХी рдЧрдИ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдЦोрдЬ рд╣ै। рдЬрдмрдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХा рдорддрд▓рдм рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрде्рдпों рдпा рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХी рдЧрдИ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╣ै।

рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╢ोрдз

 рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдпрд╣ рд╢ोрдз рдЖंрдХреЬों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рднी рдЖंрдХреЬों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖंрдХреЬों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдирдП рдЖंрдХреЬें рдХो рдиिрдХाрд▓рдиा рд╣ी рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдпा рднाрд╡ рд╕े рд░рд╣िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдШрдЯрдиा рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмрди्рдзों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा, рдШрдЯрдиा рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдпा рдк्рд░рдпोрдЬрди рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा рд╣ै । 

рдиिрдЧрдордиाрдд्рдордХ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд:- рдпрд╣ рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдоिрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рдд्рдп рд╕े рддрд░्рдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдЬ्рдЮाрдд рд╕рдд्рдп рдХो рдк्рд░ाрдоाрдгिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдк्рд░ाрдпः рдЬ्рдЮाрдд рд╕рдд्рдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рд╕рдд्рдп рдХा рдиिрдЧрдорди рд╣ोрддा рд╣ै (рдЕрд░рд╕्рддू)

рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз

рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдФрд░ рдРрд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рд╢ाрд╕िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдгों рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕рдордЭрдиा рд╣ै। рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╡िрдзि рди рдХेрд╡рд▓ рдХ्рдпा, рдХрд╣ां, рдХрдм рдХी рдЫाрдирдмीрди рдХрд░рддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдХ्рдпों рдФрд░ рдХैрд╕े рдХो рднी рдЦोрдЬрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП, рдмрдб़े рдирдоूрдиों рдХी рдмрдЬाрдп рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЫोрдЯे рдкрд░ рд╕ंрдХेंрдж्рд░िрдд рдирдоूрдиों рдХी рдЬ़рд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдиिрд░्рджेрд╢рди рд╕े рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдЕрднिрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдпрд╣ рд╡िрдХрд▓्рдк рдЦुрд▓े рд░рдЦрддे рд╣ै। рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдмрд╣ुрдд рд▓рдЪीрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै рддрдеा рдЪрдпрди рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдоें рдЪрд░ों рдХा рдЙрдирдХें рдЧुрдгों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢рд▓ेрд╖рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз, рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХрддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рд╡िрд╢рд▓ेрд╖рдг рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рд╢ोрдз рдХे рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдоें рднाрд╡ рдПрд╡ं рдкрдХ्рд╖ рдХो рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдпрд╣ рдХाрд░рдг рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХрд░рддा рд╣ै,рдЧुрдгाрдд्рдордХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рдиाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП  рдоुрдЦ्рдп рд░ीрддिрдпों, рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╢ृंрдЦрд▓ा рд╕ंрдмंрдз рдк्рд░рдоाрдкрди рдФрд░ рд╕ंрдХेрддрдХों  рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдгрдХрд░рддे рд╣ै। рдоाрдирд╡ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдЧрдгिрдд рдХे рд╕ूрдд्рд░ों рдоें рдирд╣ीं рдмाँрдзा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕ рдордд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдиों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдЧрдгिрдд, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рднूрдоिрдХा рдирд╣ीं рд░рдЦрддा।

рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें- рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╣ै рдЧैрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдбेрдЯा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рдпा рдЧ्рд░ाрдл़ рдпा рдбेрдЯा рд╕्рд░ोрдд рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг. рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдпрджि рдЖрдкрд╕े рд╡िрд╡िрдз рд░ंрдЧों рдоें рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдерд░्рдорд▓ рдЫрд╡ि рдХो рдЧुрдгाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдЖрдк рддाрдк рдХे рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рдХे рдмрдЬाрдп рд░ंрдЧों рдХे рднेрджों рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиे рд▓рдЧेंрдЧे.)

 рдЖрдЧрдорди рд╕िрдж्рдзाрди्рдд:- рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдпा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЬो рд╡рд╕्рддु рдпा рдк्рд░рдоाрдг рдоिрд▓рддे рд╣ै, рдЙрдирдХा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрдиेрдХ рд╕ाрдоाрди рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं (рдк्рд░ोрд╕ेрд╕) рдоें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╡िрд╢ेрд╖ рддрдд्рд╡ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕рдоाрди्рдп рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдмрдиाрдпे рдЬाрддे рд╣ै।

рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рдбेрдЯा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг:-

рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдоें рдоाрдд्рд░ा рдпा рд╕ांрдЦ्рдпрдХीрдп рдоें рд╕ूрдЪрдиा рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг, рд╕्рдЯ्рд░рдХ्рдЪрд░्рдб рдЗंрдЯрд░рд╡्рдпु, рдСрдм्рдЬрд░рд╡ेрд╢рди, рд░िрдХाрд░्рдб्рд╕ рдФрд░ рд░िрдкोрд░्рдЯ्рд╕ рдХे рд░िрд╡्рдпु рдХा рдбेрдЯा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рд╣ोрддा рд╣ैं ।

рдЧुрдгाрдд्рдордХ рдбेрдЯा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг:-

рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдбेрдЯा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рдХे рд▓िрдП рдХрдИ рдЕрд▓рдЧ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬैрд╕े рдХि рдмुрдиिрдпाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд рдЕрдн्рдпाрд╕, рдЖрдЦ्рдпाрди, рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдиाрдиा, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрд╡ंрд╢рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдпा рдк्рд░рддिрдЪ्рдЫाрдпा. рдХाрд░्рдп-рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдпा рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा-рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдЬैрд╕े рдЕрди्рдп рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рднी рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╡िрдзिрдпां рд╢िрдеिрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдоौрдЬूрдж рд░рд╣рддी рд╣ैं। рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдбेрдЯा рдк्рд░ाрд░ूрдк рдоें рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪрд░्рдЪाрдПं, рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдк्рд░рддिрдмिंрдмिрдд рдлीрд▓्рдб рдиोрдЯ्рд╕, рд╡िрднिрди्рди рдкाрда, рдЪिрдд्рд░ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।


рдиिрдЧрдорди рдЖрдЧрдорди

рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рд╕िрдж्рдзांрдд рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै  рдЖрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рд╡ाрд╕्рддु рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै

рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рд╡िрд╢ेрд╖ рддрде्рдп рдХी рдУрд░ рдЬाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдЧुрдгों рдХा рдкрд░िрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЖрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдЧुрдгों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕िрдж्рдзांрдд рдмрдиाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं

рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рдХुрдЫ рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдХाрдо рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЖрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рдХेрд╡рд▓  рддрде्рдпों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै

рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдХрдерди рдХे рд░ूрдк рдХो рдЖрдзाрд░ рдоाрди рдХрд░ рдЕрди्рдп рддрдд्рд╡ों рдХी рд╕рдд्рдпрддा рдХो рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдпा рдЕрдк्рд░рдоाрдгि рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЖрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдкрд░िрдХ्рд╖рдг рдХрд░ рдиिрд░्рдгрдпों рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा  рдЬाрддा рд╣ै

рдиिрдЧрдорди

рдЖрдЧрдорди

рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рд╕िрдж्рдзांрдд рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै

рдЖрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рд╡ाрд╕्рддु рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै

рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рд╡िрд╢ेрд╖ рддрде्рдп рдХी рдУрд░ рдЬाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдЧुрдгों рдХा рдкрд░िрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै

рдЖрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдЧुрдгों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕िрдж्рдзांрдд рдмрдиाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं

рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рдХुрдЫ рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдХाрдо рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै

рдЖрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рдХेрд╡рд▓  рддрде्рдпों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै

рдиिрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдХрдерди рдХे рд░ूрдк рдХो рдЖрдзाрд░ рдоाрди рдХрд░ рдЕрди्рдп рддрдд्рд╡ों рдХी рд╕рдд्рдпрддा рдХो рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдпा рдЕрдк्рд░рдоाрдгि рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै

рдЖрдЧрдорди рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдкрд░िрдХ्рд╖рдг рдХрд░ рдиिрд░्рдгрдпों рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा  рдЬाрддा
[5/5, 2:15 PM] ЁЯдЭЁЯдЭрджрдпा рд╢ंрдХрд░ рд╡рд░्рдоाЁЯдЭЁЯдЭ: рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдпाрдиी рд╢ोрдз : рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдПрд╡ं рдХ्рд░िрдпाрд╡िрдзि

рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддा

рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рдоें рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди (Research)рдХिрд╕ी рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें ‘рдЬ्рдЮाрди рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рдиा’ рдпा‘рд╡िрдзिрд╡рдд рдЧрд╡ेрд╖рдгा’ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрдзि рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдирд╡ीрди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдЦोрдЬ рдФрд░ рдкुрд░ाрдиे рд╡рд╕्рддुрдУं рдПрд╡ं рд╕िрдзांрддों рдХा рдкुрди: рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा, рдЬिрд╕рд╕े рдХी рдирдП рддрде्рдп рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХे, рдЙрд╕े рд╢ोрдз рдХрд╣рддे рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕рд╣рдЬ рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рд╢ोрдз рд╕े рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХी рдиीрддि рдиे рд╢ोрдз рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдмрдв़ा рджिрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╢ोрдз рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдФрд░ рд╕рдШрди рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпाрдоूрд▓рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдХोрдИ рдЖрдЧрдд рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдпा рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХुрдЫ рдЕрди्рд╡ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдкрдлрд▓рддः рд╣рдо рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рдХाрд░्рдп рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़рддे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЬ्рдЮाрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдпा рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХी рдкूрд░्рддि рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп рдЙрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЬ्рдЮाрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдирдпी-рдирдпी рд╢ाрдЦाрдУं рдХा рдЬрди्рдо рд╡рд╕्рддुрддः рдЗрд╕ी рдЬ्рдЮाрди рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдкрд░िрдгрддि рд╣ै। рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рд▓ोрдХ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдк्рд░рдмंрдзрди рдЖрджि рдХुрдЫ рдРрд╕े рд╡िрд╖рдп рд╣ैं рдЬो рдХाрд░्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдпे рд╕рднी рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдпा рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХे рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдк्рд░рддिрдкाрджрди рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╢ोрдзाрдд्рдордХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╕े рди рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╖рдпों рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдпा рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ोрддी рд╣ै рд╡рд░рди् рдирдпे-рдирдпे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрддा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдиे рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рдЬ्рдЮाрди рддрди्рдд्рд░ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рдЦोрд▓ рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдЕрдкрдиे рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╢ोрдз рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╣ै। рдкрдлрд▓рддः рдЕрди्рддрд░ाрдиुрд╢ाрд╕рдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдмрдв़ा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╡िрднिрди्рди рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрд╖рдпों рдХा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рд╕ंрднрд╡ рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╢ोрдз рдкрд░ंрдкрд░ा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрддा (Specialization) рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдоाрд░्рдЧ рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़рддा рд╣ुрдЖ рд╢ोрдзाрд░्рдеी рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрддा рдФрд░ рдкुрдиः рдЕрддि рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрддा (Super Specialization) рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХे рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЙрдкाрджेрдп рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрд╡िрдЫिрди्рди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдк्рд░рдоाрдг рд╕े рд╣рдо рдпрд╣ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рд╢ोрдз рдХी рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा, рдЬрдЧрдд рдХे рдЕंрддिрдо рд╕рдд्рдп рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। рдЕंрддिрдо рд╕рдд्рдп рдХी рдУрд░ рдЬाрддे рд╣ी рддрде्рдп рдЧौрдг рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдФрд░ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░рдоुрдЦ। рддрде्рдп рдЙрд╕े рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕े рдЬोрдб़рддें рд╣ै рдФрд░ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖,рджेрд╢ рдХाрд▓ рдХी рд╕ीрдоा рдХो рддोрдб़рддे рд╣ुрдП рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рд╡िрд╡ेрдХ рдоें рдЬुрдб़рддे рдЬाрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд╡ाрдЩ्рдордп рдХा рд╕рдд्рдп рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕рдд्рдп рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рдд्рдп рдХो рднी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рдд्рдп рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рд╕рд░्рд╡рджा рднाрд╖्рдп рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд░рдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╡ाрдб्рдордп рдоें рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдЕрдзिрдХांрд╢ рддрде्рдпों рдХी рд╡рд╕्рддुрдЧрдд рд╕рдд्рддा рдкрд░ рд╕рджैрд╡ рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрди्рд╣ рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рд╡े рдЕрдиुрднрд╡ рдХी рдПрдХ рдеाрддी рд╣ैं। рддрде्рдпों рдХी рд╡рд╕्рддुрдЧрдд рд╕рдд्рддा рд╕े рджूрд░ी рдЙрд╕े рдеोрдб़ी рд░рд╣рд╕्рдпाрдд्рдордХ рдмрдиाрддी рд╣ै, рдн्рд░рдо рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдиिрд╣िрддाрд░्рде рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХी рд▓िрдП рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рд╕рдо्рдкूрд░्рдгрддा рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣ рд╡्рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯि рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рджृрд╖्рдЯि (Holistic Approach) рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ुрдЦрдж рд╣ै рдХि рдоाрдирд╡िрдХी рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡िрд╖рдпों рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рд╕рдоाрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдиों рдХे рдЕрди्рддрд░ाрд╡рд▓рдо्рдмрди рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рдЬ्рдЮाрди рддрди्рдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рджृрд╖्рдЯि рдХा рдк्рд░ाрджुрд░्рднाрд╡ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рд╕рдо्рдк्рд░рддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ै।

рд╢ोрдз рдХ्рдпा рд╣ै?  рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╢ोрдз рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै। рд╢ोрдз рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдо рдирдпे рддрде्рдпों рдХो рдвूंрдв рдиिрдХाрд▓рддे рд╣ैं। рд╢ोрдз рдХो рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди, рдЧрд╡ेрд╖рдгा,рдУрдЬ, рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг рдоीрдоांрд╕ा, рдЕрдиुрд╢ीрд▓рди,рдкрд░िрд╢ीрд▓рди, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рд░िрд╕рд░्рдЪ рдЖрджि рдиाрдоों рд╕े рднी рдЕрднीрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рдХे рдЪाрд░ рдЕंрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं-

1.      рдЬ्рдЮाрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╕ुрд▓рдЭाрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा।

2.      рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рдг рдЕрдз्рдпрдпрди।

3.      рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рддрде्рдпों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди।

4.      рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдиिрд░्рдгрдп।

рд╢ोрдз рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рдХрдерди рдХे рдмाрдж рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдпाрдиि рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╕्рддृрдд рд░ूрдк рд╕े рдлैрд▓ рдХрд░ рд╕ोрдЪрдиा рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдорди рдХी рднाрд╡рдиा рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдХो рдРрд╕ी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдмрдиाрдиी рдЪाрд╣िрдП,рдЬिрд╕рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рдЬा рд╕рдХे рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рдХрд▓्рдкрдиा рд╕рдд्рдп рд╣ै рдпा рдЕрд╕рдд्рдп। рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЙрдд्рддрдо рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╢ोрдз рдХे рдХुрдЫ рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░-

§  рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ोрдз

§  рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд╢ोрдз

§  рдоूрд▓ рд╢ोрдз

§  рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╢ोрдз

§  рдоाрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╢ोрдз

§  рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рд╢ोрдз

§  рдЕрдиुрднाрд╡िрдХ рд╢ोрдз

§  рдЕрдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢ोрдз

§  рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╢ोрдз

§  рдиैрджाрдиिрдХ рд╢ोрдз


рд╢ोрдз рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा

§  рд╢ीрд░्рд╖рдХ

§  рднूрдоिрдХा

§  рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ

§  рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

§  рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी

рд╢ोрдз рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рднूрдоिрдХा рдХो рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ोрдз рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд░ूрдк рдоें рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдпा рдЙрдкрд╕ंрд╣ाрд░ рдоें рд╢ोрдз рдХा рд╕ाрд░ांрд╢ рд▓िрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрди-рдХिрди рдХिрддाрдмों, рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों, рд╢ोрдз рд▓ेрдЦों рдЖрджि рдХी рдорджрдж рд▓ी рд╣ै, рдЙрдирдХे рдиाрдо рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी рдоें рд▓िрдЦрдиे рдЪाрд╣िрдП।

рд╢ोрдз рдХे рдЪрд░рдг

рд╕्рд▓ूрдЯрд░ рдиे рд╢ोрдз рдХे рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЪрд░рдг рдмрддाрдпे рд╣ैं;

§  рд╢ोрдз рд╡िрд╖рдп рдХा рдЪुрдиाрд╡

§  рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЬाрдирдиे рд▓े рд▓िрдП рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг

§  рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी рдХा рдиिрд░्рдоाрдг

§  рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдпा рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рдиा

§  рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рддрдд्рд╡ों рдХा рд╡िрднेрджीрдХрд░рдг рдФрд░ рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдиिрд░्рдоाрдг

§  рдЖंрдХрдб़ों рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдпा рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рддрдд्рд╡ों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг

§  рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рддрдд्рд╡ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖंрдХрдб़ों рддрдеा рдк्рд░рдоाрдгों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг

§  рд╡ांрдЫिрдд рдЖंрдХрдб़ों рддрдеा рдпा рдк्рд░рдоाрдгों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдиा

§  рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХी рдЬाँрдЪ рдХрд░рдиा

§  рдЖंрдХрдб़ों рддрдеा рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдХрд▓рди

§  рдЖंрдХрдб़ों рдХो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдм्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдФрд░ рдиिрдпрдоिрдд рдХрд░рдиा

§  рдЖंрдХрдб़ों рддрдеा рдк्рд░рдоाрдгों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╢рди рдПрд╡ं рд╡िрдмेрдЪрдиा

§  рд╡िрд╡ेрдЪрди рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХे рд▓िрдП рдЖंрдХрдб़ों рдХो рдм्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХрд░рдиा

§  рдЙрдж्рдзрд░рдгों рддрдеा рд╕рди्рджрд░्рднों рдХा рдЪрдпрди рдПрд╡ं рдк्рд░рдпोрдЧ

§  рд╢ोрдз рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рдХे рд╕्рд╡рд░ुрдк рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा

рдЕрди्рдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд╢ोрдз рдХे рдЪрд░рдг рдиिрдо्рдирд╡рдд  рд╣ोрддे рд╣ैं;

§  рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рдиा

§  рд╢ोрдз рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा

§  рдЖрдз्рдпрдпрди рдХे  рд╡िрд╖рдп рдХे рдм्рдпाрдкрдХ рджाрдпрд░े рдФрд░ рдЗрдХाрдИ рдХो рддрдп рдХрд░рдиा

§  рдк्рд░рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рд╕ूрдд्рд░ीрдХрд░рдг рдПрд╡ं рдк्рд░рд╡िрдд्рддिрдпो рдХो рдмрддाрдиा

§  рд╢ोрдз рд╡िрдзिрдпों рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХों рдХा рдЪрдпрди

§  рд╢ोрдз рдХा рдоाрдирдХीрдХрд░рдг

§  рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢ी рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ांрдЦ्рдпрдХीрдп рд╡ рдЕрди्рдп рд╡िрдзिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ

§  рд╢ोрдз рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЗрдХрда्рдаा рдХрд░рдиा

§  рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

§  рдм्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиा рдФрд░ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा


рд░ाрдо рдЖрд╣ूрдЬा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ोрдз рдХे рдЪрд░рдг рдиिрдо्рдирд╡рдд  рд╣ोрддे рд╣ैं;

рд╢ोрдз рдХे рдЫः рдЪрд░рдг

§  рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг

§  рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рддрдп рдХрд░рдиा

§  рдиिрджрд░्рд╢рди рдХी рдпोрдЬрдиा

§  рдЖंрдХрдб़ा рд╕ंрдХрд▓рди

§  рдЖंрдХрдб़ा рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (рд╕ंрдкाрджрди, рд╕ंрдХेрддрди рдФрд░ рд╕ाрд░рдгीрдХрд░рдг)

§  рдк्рд░рддिрд╡ेрджрди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा

рд╕ी рдЖрд░ рдХोрдаाрд░ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ोрдз рдХे рдЪрд░рдг рдиिрдо्рдирд╡рдд  рд╣ोрддे рд╣ैं;

§  рд╢ोрдз рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг

§  рдЧрд╣рди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг

§  рдЙрдкрдХрд▓्рдкрдиा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг

§  рд╢ोрдз рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХा рдиिрд░्рдоाрдг

§  рдиिрджрд░्рд╢рди рдк्рд░ाрд░ूрдк рдиिрд░्рдзाрд░рдг

§  рдЖंрдХрдб़ा рд╕ंрдХрд▓рди

§  рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдХा рд╕ंрдкाрджрди

§  рдЖंрдХрдб़ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

§  рдЙрдкрдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

§  рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдЪрди

§  рд░िрдкोрд░्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рдпा

§  рдкрд░िрдгाрдоों рдХा рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рдпा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдХा рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд▓ेрдЦрди


рд░िрд╕рд░्рдЪ рдбिреЫाрдЗрди

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं рдХ्рдпा рд╣ै? рдФрд░ рдХ्рдпों рд╣ै? рдпा рдХ्рдпा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै?рдФрд░ рдХ्рдпों рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै? рдХ्рдпा рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдХ्рдпों рдХा рдк्рд░рд╢्рди рднी рдЙрдкрдЬрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдд्рддрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рди рд╣ी рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХी рдк्рд░ाрд╡िрдзि рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं рд╕ाрде рд╣ी рд╢ोрдз рдХे рдЕрдиुрдд्рддрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рди рд╣ी рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХा рднी рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।

Research Designs

рд░िрд╕рд░्рдЪ рдбिреЫाрдЗрди  рдХ्рдпा рд╣ै ?

§  рд░िрд╕рд░्рдЪ рдбिреЫाрдЗрди рд╢ोрдз, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдпा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдк्рд░рд╢्рди, рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा, рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рд╡िрдзि рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

§  рд░िрд╕рд░्рдЪ рдбिреЫाрдЗрди рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рд╡िрд╖рдп рдХे рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рдпा рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। 

§  рд░िрд╕рд░्рдЪ рдбिреЫाрдЗрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢ोрдз рдХी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдФрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдпा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдкूрд░्рд╡рдХрд▓्рдкрдиा (рд╣ाрдЗрдкोрдеेрд╕िрд╕) рдбाрдЯा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдиे рдХी рд╡िрдзि рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХी рдоेрдеोрдбोрд▓ॉрдЬी рдЖрджि рд╕рднी рдЪрд░рдгों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╢ोрдз, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдпा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा(рд░िрд╕рд░्рдЪ рдбिреЫाрдЗрди) рдХे рдоुрдЦ्рдп рддрдд्рд╡;

1.      рдкрд░िрдЪрдп (рдЗंрдЯ्рд░ोрдбрдХ्рд╢рди) рд╢ोрдз, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдпा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд╡िрд╖рдп (рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु)

2.      рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ рд╕рд░्рд╡े

3.      рдЙрдж्рджेрд╢्рдп

4.      рдкूрд░्рд╡рдХрд▓्рдкрдиा (рд╣ाрдЗрдкोрдеिрд╕िрд╕)

5.      рд╡िрдзिрддंрдд्рд░ (рдоेрдеोрдбोрд▓ॉрдЬी) рдбेрдЯा рдпा рдЖंрдХреЬों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рд╡िрдзि

рд╕ांрдЦ्рдпрдХीрдп рддрдХрдиीрдХ рдпा рдЕрди्рдп рддрдХрдиीрдХ  рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ [ рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡ांрдЫिрдд рд╣ो]

1.      рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

2.      рд╕ाрд░ांрд╕

рд╕्рдЯेрдк 1. рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрдеों рдХी рдЦोрдЬ, рд╢ोрдз рдХे рд╡िрд╖рдп рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ंрджрд░्рдн рдпा рдЬ्рдЮाрди, рд╢ोрдз рдХे рд╡िрд╖рдп рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг, рд╢ोрдз рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдд्рддрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг (рдЖрдИрдбिрдпा), рд╢ोрдз рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (рдСрдм्рдЬेрдХ्рдЯिрд╡) рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг, рд╢ोрдз рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХा рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг рдмिрд╡рд░рдг;

рд╕्рдЯेрдк 2. рдЗрдо्рдкीрд░िрдХрд▓ рдЖрдИрдбिрдпा рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиा, рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░ाрдХрд▓्рдкрдиा рдХा рдЪрдпрди, рдкूрд░्рд╡ рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг;

рд╕्рдЯेрдк 3. рд╢ोрдз рдХे рдПрдк्рд░ोрдЪ (рдоेрдеोрдбोрд▓ॉрдЬी) рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг;

рд╕्рдЯेрдк 4. рд╢ोрдз рдХे рд▓िрдП рд╡ांрдЫिрдд рд╕рдордп рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг;

рд╕्рдЯेрдк 5. рдбाрдЯा рдХрд▓ेрдХ्рд╕рди рдХे рдк्рд░ोрд╕ेрдЬ्рдпॉрд░ рдФрд░ рдк्рд▓ाрди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा, рд╕ैंрдкрд▓ рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг, рдбाрдЯा рдХрд▓ेрдХ्рдЯ рдХрд░рдиा,рд╕ांрдЦ्рдпрдХीрдп рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг;

рд╕्рдЯेрдк 6. рд╢ोрдз рдк्рд░рд╢्рдиो (рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХ्рд╡ेрд╢्рдЪрди) рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा, рд╢ोрдз рдк्рд░рд╢्рдиो рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдХो рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा;

рд╕्рдЯेрдк 7. рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиा; 

рднौрдЧोрд▓िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди

рднौрдЧोрд▓िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХाрдлी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै।

рднौрддिрдХ рднूрдЧोрд▓ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднौрддिрдХ рдпा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рддрдд्рд╡ों рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рднौрддिрдХ рднूрдЧोрд▓ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╕рдорд╕्рдпा, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджा рдЖрджि рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдоाрдирд╡ рднूрдЧोрд▓ (рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рдЖрд░्рдеिрдХ рднूрдЧोрд▓) рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг, рд╢िрдХ्рд╖ा, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी,рдХृрд╖ि, рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдЖрджि рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдХृрд╖ि, рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдЕрд╕рдоाрдирддा,  рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрд╕ंрддुрд▓рди, рдЖрджि рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рд╡िрд╖рдп рд╣ैं।

рд╡िрдзिрддंрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ

рднौрдЧोрд▓िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрдзिрддंрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдФрд░ рд╢ोрдз рдпा рдЕрдиुрд╕рди्рдзाрди рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै ।





рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдХे рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЕрдз्рдпрдпрди

рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдоें рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा – рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд╡िрднिрди्рди рддрдд्рд╡ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХी рдЕрди्рддрд░्рдХ्рд░िрдпा –рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдиिрд╢्рдЪрдпрд╡ाрджी рдФрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ीрдмрдж्рдз рдЦोрдЬ рд╣ै।

рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдЕрди्рддрд░ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рдк्рд░рд╡िрдзि рджोрдиों рд╣ी рдоाрдорд▓ों рдоें рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдХा рд╕्рд╡рд░ुрдк

рд╕ंрдЪाрд░рдХ рд╕्рдд्рд░ोрдд рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

1.      рд╕ंрдЪाрд░рдХ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡े рдЧुрдг рдЬो рдк्рд░рднाрд╡ी рд╕ंрдЪाрд░ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрдмाрд╣рддे рд╣ैं, рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдзाрд░्рдеिрдпों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╕ंрдЪाрд░рдХ рд╕्рдд्рд░ोрдд рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा, рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрддा, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХा рдЖрдбिрдпंрд╕ рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै।

2.      рд╕ंрджेрд╢ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рд╕ंрджेрд╢ рдХी рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рдХा рд╡िрд╢्рд▓्рд╖рдг рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рдЕрди्рдп рддрдд्рд╡ों рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдмंрдз рдЦाрд╕рдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдордиोрд╡ृрддिрдпों рдФрд░ рдоुрд▓्рдпों рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ंрддाрд░ рд╢ोрдз рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдЗрд╕े рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рдХो рд╢ैрд▓ी, рд╡िрд╕्рддाрд░, рдкाрдардиीрдпрддा,рдк्рд░рднाрд╡, рддрд░्рдХрд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЬांрдЪा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЪैрдирд▓ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЪैрдирд▓ों рдпा рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдзाрдпрдоों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдЙрдирдХा рд╢рдХ्рддिрдпों рдФрд░ рд╕ीрдоाрдУं, рдЙрдирдХी рдкрд╣ुंрдЪ рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рднी рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै।

рдЖрдбिрдпंрд╕ рд╢ोрдз

рдЖрдбिрдпंрд╕ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдЬैрд╕े рдЙрд╕рдХा рдЖрдХाрд░ рдЧрдарди рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╡िрддрд░рдг рд░ुрдЪिрдпों рдордиोрд╡ृрдд्рддिрдпों рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ (рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा) рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдХी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै।

рдкाрдардХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рд░ेрдЯिंрдЧ рдЬैрд╕े рдЯीрдЖрд░рдкी рдРрд╕े рд╢ोрдз рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।

рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рд╢ोрдз

рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдХे рдк्рд░рднाрд╡ (рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рддрдд्рд╡ों) рдХा рд╡िрднिрди्рди рд╕्рддрд░ों –рдкрд╣ुंрдЪ рд╡ рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╡्рдпाрдкрдХрддा рд╕рдордЭ рдпा рдмोрдз рд╕्рдоृрддि рдмोрдз рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдФрд░ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ рдкрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै।

рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг (Surveying) рдЙрд╕ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдкृрде्рд╡ी рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдмिंрджुрдУं рдХी рд╕рдоुрдЪिрдд рдоाрдк рд▓ेрдХрд░,рдХिрд╕ी рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЖрд▓ेрдЦрди (plotting) рдХрд░рдХे, рдЙрдирдХी рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдХ्рд╖ैрддिрдЬ рдФрд░ рдКрд░्рдз्рд╡ рджूрд░िрдпों рдХा рдХाрдЧрдЬ рдпा, рджूрд╕рд░े рдоाрдз्рдпрдо рдкрд░ рд╕рд╣ी-рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдХрд░ाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЕंрдХिрдд рдоाрдз्рдпрдо рд▓ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ рдпा рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рдЖрд▓ेрдЦрди рдХ्рд░िрдпा рдХी рд╕ंрдкрди्рдирддा рдФрд░ рд╕рдлрд▓рддा рдХे рд▓िрдП рд░ैрдЦिрдХ рдФрд░ рдХोрдгीрдп, рджोрдиों рд╣ी рдоाрдк рд▓ेрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕िрдж्рдзांрддрдд: рдЖрд▓ेрдЦрди рдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рд░ेрдЦिрдХ рдоाрдк рдХा рд╣ोрдиा рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдордЧрд░ рдмрд╣ुрдзा рдКँрдЪी рдиीрдЪी рднрдЧ्рди рднूрдоि рдкрд░ рд╕ीрдзे рд░ैрдЦिрдХ рдоाрдк рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдпा рддो рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै, рдпा рдЗрддрдиा рдЬрдЯिрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдпрдеाрд░्рдерддा рд╕ंрджिрдЧ्рдз рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдРрд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдХोрдгीрдп рдоाрдк рд░ैрдЦिрдХ рдоाрдк рдХे рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЕंрдЧ рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЧрдгिрддीрдп рд╡िрдзिрдпों рд╕े рдЕрдЬ्рдЮाрдд рд░ैрдЦिрдХ рдоाрдк рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиा рд╕ंрднрд╡ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рддीрди рдХाрд░्рдп рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं –

§  рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдз्рдпрди

§  рдоाрдирдЪिрдд्рд░рдг

§  рдЕрднिрдХрд▓рди

рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпाँ

рдаीрдХ рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рднू рдЖрдХृрддि рдХे рд░ूрдкांрдХрди рдХे рд▓िрдпे рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕंрджрд░ рдРрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдмिंрджुрдУं рдХे рдЬाрд▓ рдХे рдк्рд░рдердо рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬिрдирдХे рдЧ्рд░ीрдирд╡िрдЪ рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рд╕рд╣ी рд╕рд╣ी рдЕрдХ्рд╖ांрд╢ рдФрд░ рджेрд╢ांрддрд░ рдЕрдерд╡ा рдФрд╕рдд рд╕рдоुрдж्рд░рддрд▓ рд╕े рдКँрдЪाрдИ рдЬ्рдЮाрдд рд╣ो। рдорд╣ाрди्‌ рдд्рд░िрдХोрдгрдоिрддीрдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдиे рднाрд░рдд рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдпрд╣ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। рд╕ाрд░ рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рдЪौрд░рд╕ рднूрдоि рдкрд░ рдЗрди्рд╡ाрд░ (invar) рдзाрддु рдХे рддाрд░ рдпा рдлीрддे рд╕े рд╕ाрд╡рдзाрдиी рд╕े рдиाрдкी рд╣ुрдИ рд▓рдЧрднрдЧ 10 рдоीрд▓ рд▓ंрдмी рдЬрдоीрди рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕े‘рдЖрдзाрд░’ рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЖрдзाрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдкрд░ рдПрдХ рдХे рдмाрдж рдПрдХ рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рднुрдЬा рдФрд░ рдХोрдг рдХे рдд्рд░िрднुрдЬों рдХी рдоाрд▓ा рд░рдЪी рдЬाрддी рд╣ै। рдд्рд░िрднुрдЬों рдХे рдХोрдгों рдХा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░ рднुрдЬा рддрдеा рдмिंрджुрдУं рдХे рдиिрдпाрдордХों рдХी рдЧрдгрдиा рдХрд░ рд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕े рдд्рд░िрдХोрдгीрдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдд्рд░िрднुрдЬों рдХा рдЬाрд▓ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдлैрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рдЙрдкрдХрд░рдг рдХाрдЪ рдЪाрдк рдеिрдпोрдбोрд▓ाрдЗрдЯ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдКрд░्рдз्рд╡ाрдзрд░ рддрдеा рдХ्рд╖ैрддिрдЬ рдХोрдгों рдХो рдЪाрдк рдХे рдПрдХ рд╕ेрдХंрдб рдЕंрд╢ рдпा рдЗрд╕рд╕े рднी рдХрдо рддрдХ рд╕рд╣ी рдкрдв़рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдпे рдмिंрджु рдХाрдлी рджूрд░ рджूрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдд: рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдорд╣ाрди्‌ рдд्рд░िрдХोрдгрдоिрддीрдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдмрдб़े рдд्рд░िрднुрдЬों рдХो рддोрдб़рдХрд░ рдЫोрдЯे рдЫोрдЯे рдд्рд░िрднुрдЬों рдХा рдЬाрд▓ рдмрдиाрдХрд░ рд╕ाрд░ी рдЬрдоीрди рдХो рдХुрдЫ рдоीрд▓ рдХे рдЕंрддрд░ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдмिंрджुрдУं рдХी рдоाрд▓ा рдоें рдкрд░िрдгрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП।

рдкрдЯрд▓ рдЪिрдд्рд░рдг (Plane tabling)

рдЗрдЪ्рдЫिрдд рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдк рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдк рдоें рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдмिंрджु рдЕंрдХिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрди рдмिंрджुрдУं рд╕े рдк्рд░рддिрдЪ्рдЫेрджрди рдФрд░ рд╕्рдеिрддि рдиिрд░्рдзाрд░рдг (inter secting and resecting) рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдЯрд▓рдЪिрдд्рд░рдг рдФрд░ рджृрд╖्рдЯिрдкрдЯ्рдЯी рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рдкрдЯрд▓ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд╣рддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡рдгрддाрдоाрдкी (clinometers) рдиाрдордХ рдпंрдд्рд░ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдКँрдЪाрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдКँрдЪाрдИ рд╕े рдиिрд╢्рдЪिрдд рдКрд░्рдз्рд╡ाрдзрд░ рдЕंрддрд░ाрд▓ рдкрд░ рддрд▓рд░ेрдЦा рддрдХ рдЬिрд╕े рд╕рдоोрдЪ्рдЪ рд░ेрдЦा рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдЦींрдЪे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬो рднूрдоि рдХी рдзрд░ाрдХृрддि рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

рд╣рд╡ाрдИ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг

рдЧрдд 30 рд╡рд░्рд╖ो рдоें рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯ,рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рд╡िрдзि рд╣рд╡ाрдИ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдл рдХी рд╡िрдзि рд╣ै। рд╕ैрдиिрдХ рдФрд░ рдЕрд╕ैрдиिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣рд╡ाрдИ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлी рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдк्рд░рдердо рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХाрд▓ рдоें рд╣ी рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рдеा рддрдеा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдгрдХाрд░्рдп рдоें рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо 1916 рдИ. рдоें рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рдСрд░्рдбрдиांрд╕ рд╕рд░्рд╡े рдХी рдпुрдж्рдзोрдд्рддрд░рдХाрд▓ीрди рдпोрдЬрдиा рдоें рд╣ुрдЖ। рддрдм рд╕े рдпूрд░ोрдкीрдп рджेрд╢ों рддрдеा рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдорд░ीрдХा рдоें рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ। рдЕрдм рддो рд╣рд╡ाрдИ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлी рдпा рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдЕрдиूрдаी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рд╡िрдзि рд╣ै। рд╣рд╡ाрдИ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдл рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХी рджो рд╡िрдзिрдпाँ рд╣ैं : рд▓ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ीрдп рдФрд░ рдпांрдд्рд░िрдХी।

рд▓ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ीрдп рд╡िрдзि

рднाрд░рдд рдоें рд▓ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ीрдп рд╡िрдзि рдХा рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдЕрдд्рдпाрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕्рдерд▓ाрдХृрддीрдп рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЕंрдХрди рдХा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै, рдпрд╣ рд╡िрдзि рд▓рдЧрднрдЧ рдкूрд░्рдгрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕िрдж्рдзांрдд рдпрд╣ рд╣ै рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдКрд░्рдз्рд╡ाрдзрд░ рд╣рд╡ाрдИ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдл рдоें рд╡िрдХिрд░рдг рд░ेрдЦाрдПँ, рдЬो рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдл рдоें рдерд▓ рдмिंрджु рддрдХ рдлैрд▓ी рд╣ोрддी рд╣ैं,рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рд╕्рдеिрд░ рдХोрдг рдмрдиाрддी рд╣ैं। рдЖрдХृрддिрдпों рдХा рдЙрдЪ्рдЪрддा рд╡िрд╕्рдеाрдкрди (height displacements) рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХे рд╕рдорддрд▓ рдоें рджृрд╖्рдЯि рдмिंрджु рд╕े рдаीрдХ рдиीрдЪे рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдмिंрджु рд╕े (рдЬिрд╕े рдЕрд╡рд▓ंрдм рдмिंрджु (Plumb line) рдХрд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдКрд░्рдз्рд╡ाрдзрд░ рдлोрдЯो (true vertical photograph) рдХा рдХेंрдж्рд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै) рдЕрд░ीрдп рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрд╡рд░рдг, рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рд╕рдорддрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ рдЙрд╕рдХी рдКрдЪाрдИ рдФрд░ рдЕрд╡рд▓ंрдм рдмिंрджु рд╕े рджूрд░ी рдХे рдаीрдХ рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рд╕्рдеिрддि рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрднीрд╖्рдЯ рд╢рдХ्рд▓ рдлोрдЯो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрдиे рдХे рдмाрдж рдд्рд░िрдХोрдгрдХрд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдХे рдаीрдХ рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рд╕्рдеिрддि рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрднीрд╖्рдЯ рд╢рдХ्рд▓ рдлोрдЯो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрдиे рдХे рдмाрдж рдд्рд░िрдХोрдгрдХрд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд╢्рдЪिрдд рдиिंрдпрдд्рд░рдг рдмिंрджुрдУं рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдФрд░ рдлोрдЯो рдХे рдЕрд░ीрдп рдЧुрдг рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рдк्рд░рдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрдд्рд░ों рдкрд░, рдЬिрдирдХा рдЬिрдХ्рд░ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै, рдаीрдХ рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рдлोрдЯो рдХे рдХेंрдж्рд░ рдЕंрдХिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдлोрдЯो рдХे рдЕрд░ीрдп рдЧुрдг рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╡िрд╡िрдз рд╡िрд╡рд░рдгों рдХा рдк्рд░рддिрдЪ्рдЫेрджрди рдЙрдирдХी рд╕рд╣ी рд╕्рдеिрддि рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рд▓ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ीрдп рд╡िрдзि рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд╕рдорд╕्рдпा рдлोрдЯो рд╕े рдкрд░िрд╢ुрдж्рдз рдЙрдЪ्рдЪрддा рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрдаिрдиाрдИ рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░ाрдп: рднूрдоि рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпों рдоें рдкूрд░рдХ рдЙрдЪ्рдЪрддा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХा рдШрдиा рдЬाрд▓ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рдЙрдЪ्рдЪрддाрдУं рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдд्рд░िрд╡िрдорджрд░्рд╢ी (stereoscope) рдХे рдиीрдЪे рд░рдЦрдХрд░ рдлोрдЯो рдкрд░ рд╕рдоोрдЪ्рдЪ рд░ेрдЦाрдПँ рдЦींрдЪрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдкрдд्рд░ рдкрд░ рд▓рдЧा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдпांрдд्рд░िрдХ рд╡िрдзि

рдЙрдж्рднाрд╕рди (Exposure) рдХे рд╕рдордп рдХैрдорд░ा рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ाрдХ्рд╖ рдХे рдКрд░्рдз्рд╡ाрдзрд░ рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд▓ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ीрдп рд╡िрдзि рд╕े рдд्рд░ुрдЯिрдоुрдХ्рдд рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдирд╣ीं рдмрдирддे। рдпांрдд्рд░िрдХ рд╕ंрдХрд▓рди (mechanical compilation) рдд्рд░िрд╡िрдо рдЖрд▓ेрдЦрди рдЙрдкрдХрд░рдг (stereoscopic plotting instruments)рдоें рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдлोрдЯो рдаीрдХ рдЙрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЙрд▓рдЯрддे, рдЭुрдХрддे рдФрд░ рдШूрдо рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рдЙрдж्рднाрд╕рди рдХे рд╕рдордп рд╡िрдоाрди рдеा। рдпे рдЙрдкрдХрд░рдг рд╡ाрдпुрд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдаीрдХ рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं рдЬрдм рдХि рд▓ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ीрдп рд╡िрдзिрдпाँ рд╕рди्рдиिрдХрдЯ рд╕рдоाрдзाрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рднाрд░рдд рдоें рдЖрдЬрдХрд▓ рдХाрдо рдЖрдиेрд╡ाрд▓े рдЖрд▓ेрдЦрди рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ैं : рд╡ाрдЗрд▓्рдб рдСрдЯोрдЧ्рд░ाрдл 47, рд╡ाрдЗрд▓्рдб 48, рдорд▓्рдЯीрдл्рд▓ेрдХ्рд╕ рдФрд░ рд╕्рдЯीрд░ोрдЯोрдк।

(рдиोрдЯ- рдЗрд╕ рдкोрд╕्рдЯ рдоें рд╡ेрдм рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╡िрднिрди्рди рдм्рд▓ॉрдЧ्рд╕ рд╕े рд╢ोрдз рд╕ंрдмंрдзी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрди рд╕рдорд╕्рдд рдм्рд▓ॉрдЧ्рд╕ рдХा рд╕ाрднाрд░ рдЬिрдирд╕े рдеोреЬी рднी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдж्рдзृрдд рдХी рдЧрдпी рд╣ै
[5/5, 2:21 PM] ЁЯдЭЁЯдЭрджрдпा рд╢ंрдХрд░ рд╡рд░्рдоाЁЯдЭЁЯдЭ: рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди:рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрдж्рдзрддि



рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди:рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрдж्рдзрддि
                   
рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдЕрдерд╡ा рдПрдХрд▓ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдкрдж्рдзрддि рдХिрд╕ी рд╡्‍рдпрдХ्рддि рд╕ंрд╕्‍рдеा рдЕрдерд╡ा рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрдзि рд╣ैा рд╡ाрд╕्‍рддрд╡िрдХрддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдЕрдерд╡ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХेрд╡рд▓ рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдФрд░ рдкрд░िрдоाрдгाрдд्‍рдордХ рдк्рд░рд╡िрдзिрдпों рд╕े рд╣ी рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХрд░рдиा рдкрд░्рдпाрдк्‍рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЕрдиेрдХ рддрде्‍рдп рдРрд╕े рд╣ोрддे рд╣ै рдЬिрди्‍рд╣ें рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧुрдгाрдд्‍рдордХ рд╡िрдзि рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдиिрддांрдд рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрдЪाрд░ рд╢ोрдз рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рддрдм рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ै। рдЬрдм рд╢ोрдз рдХрд░्рддा рдХो рдХिрд╕ी рдШрдЯрдиा рдХो рд╕рдордЭрдиे рдпा рдЙрд╕рдХी рд╡рдпाрдЦ्‍рдпा рдХрд░рдиे рдоें рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

       ‘рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХा рдХेंрдж्рд░ рд╕ाрдоाрди्‍рдпрдд: рдХोрдИ рд╡्‍рдпрдХ्рддि рдпा рдЫोрдЯा рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдоें рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиीрдп рддрдд्‍рд╡ों рдпा рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдоें рджрд╕्‍рддाрд╡ेрдЬ,рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХрд▓ाрдХृрддिрдпाँ, рд╡्‍рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्‍рдХाрд░, рд╕ीрдзे рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдкाрд░рдо्‍рдкрд░िрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдгों рдХो рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।’1

       рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕्‍рдд्рд░ рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХा рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердорд╣рд░рдмрд░्рдЯ рд╕्‍рдкेрди्‍рд╕рд░ рдиे рдХिрдпा рдеा рдХिрди्‍рддु рд╡्‍рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рддрдеा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдл्рд░ांрд╕ рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рдЖрдп-рд╡्‍рдпрдп рдХे рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рдЪाрд░्рд▓्‍рд╕ рд▓ीрдк्‍рд▓े рдиे рдХिрдпा। рд╣िрд▓ी рд╡िрд▓िрдпрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдмाрд▓ рдЕрдкрд░ाрдзिрдпों рдХा рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоे рдпрд╣ рдкрдж्рдзрддि рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдИ।

рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рд╡िрдзि рдХ्‍рдпा рд╣ै?

What is case study method?


рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХा рдЕрд░्рде рдХрдИ рдмाрд░ рдХिрд╕ी рд╡्‍рдпрдХ्рддि рдХे рдиिрдЬी рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдз्‍рдпрдпрди рд╕े рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдХि рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдХिрд╕ी рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЗрдХाрдИ; рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╡्‍рдпрдХ्рддि рд╣ो рдпा рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╕рдоिрддि, рд╕ंрд╕्‍рдеा, рд╕рдоूрд╣ рдЖрджि рдХा рд╡िрд╕्‍рддृрдд рдПрд╡ं рдЧрд╣рди рдЕрдз्‍рдпрдпрди рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдордиोрдЪिрдХिрдд्‍рд╕ा, рд╕рдоाрдЬ рдХाрд░्рдп рддрдеा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्‍рдпा рдпा рдЗрдХाрдИ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕рдо्‍рдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдкрд░िрднाрд╖ाрдПँ рдиिрдо्‍рдирд╡рдд् рд╣ै –

рдУрдбрдо рддрдеा рдЬोрдЪрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░2 – рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдПрдХ рдРрд╕ी рдк्рд░рд╡िрдзि рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдд्‍рдпेрдХ рд╡्‍рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрд░рдХ, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдПрдХ рд╕ंрд╕्‍рдеा рд╣ो, рдЕрдерд╡ा рдПрдХ рд╡्‍рдпрдХ्рддि рдпा рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдоाрдд्рд░ рд╣ो, рдХा рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг рдЙрд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХी рдХिрд╕ी рднी рдЕрди्‍рдп рдЗрдХाрдИ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдкी.рд╡ी.рдпंрдЧ3 – рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЗрдХाрдИ,рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╡्‍рдпрдХ्рддि рд╣ो рдпा рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╕ंрд╕्‍рдеा, рд╕ांрд╕्‍рдХृрддिрдХ рд╕рдоूрд╣ рдЕрдерд╡ा рд╕рдоुрджाрдп, рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрди्‍рд╡ेрд╖рдг рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХрд░рдиे рдХी рдкрдж्рдзрддि рдХो рдХрд╣рддे рд╣ै।

рдЧुрдбे рд╡ рд╣ॉрдЯ4 – рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрде्‍рдпों рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╡рд╣ рдвंрдЧ рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрд╖рдп рдХे рдПрдХाрдд्‍рдордХ рд╕्‍рд╡рднाрд╡ рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ो рд╕рдХे। рдеोрдб़े рд╕े рднिрди्‍рди рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рдПрдХ рдкрдж्рдзрддि рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЗрдХाрдИ рдХो рдПрдХ рд╕рдордЧ्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै।

рдмीрд╕ेрди्‍рдЬ рддрдеा рдмीрд╕ेрди्‍рдЬ5 – рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдЧुрдгाрдд्‍рдордХ рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг рдХा рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्‍рд╡рд░ूрдк рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХिрд╕ी рд╡्‍рдпрдХ्рддि,рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдЕрдерд╡ा рд╕ंрд╕्‍рдеा рдХा рдЕрдд्‍рдпрдзिрдХ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдкूрд░्рд╡рдХ рдФрд░ рдкूрд░्рдг рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

       рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्‍рдд рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рд╕े рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯ рд╣ै рдХि ‘рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдкрдж्рдзрддि’ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЗрдХाрдИ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рднी рдкрдХ्рд╖ों рдХा рд╡्‍рдпाрдкрдХ, рд╕ूрдХ्рд╖्‍рдо рддрдеा рдЧрд╣рди рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।рдПрдл.рдПрдЪ.рдЧिрдбिंрдЧ्‍рд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдоें рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдПрдХ рдЗрдХाрдИ рдПрдХ рд╡्‍рдпрдХ्рддि рдпा рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рдШрдЯрдиा, рдПрдХ рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ рдпा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдПрдХ рдпुрдЧ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।


рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рдк्рд░рдХाрд░

(Types of case study)


рд╡्‍рдпрдХ्рддि рдХा рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди।

рд╕рдоूрд╣ рдЕрдерд╡ा рд╕рдоुрджाрдп рдХा рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди।


рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी (рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा)‍

(Procedure of case study)

рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ो рд╣рдо рдиिрдо्‍рдирд▓िрдЦिрдд рдЪрд░рдгों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ै –

1.       рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХे рдкрдХ्рд╖ों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг (Determination of the aspects of problem)-рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдЗрдХाрдИ рдЕрдерд╡ा рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕рдоुрдЪिрдд рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯीрдХрд░рдг рдХрд░рдиा, рдЗрдХाрдИрдпों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा рддрдеा рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдкूрд░्рдгрдд: рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्‍рддрд░ рдкрд░ рдЕрдз्‍рдпрдпрдирдХрд░्рддा рдХो рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХे рд╡िрднिрди्‍рди рдкрдХ्рд╖ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдиिрдо्‍рдиांрдХिрдд рддрде्‍рдпों рдкрд░ рдз्‍рдпाрди рджेрдиा рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХ рд╣ै –

рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХा рдЪुрдиाрд╡ – рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХा рдЪрдпрди рдиिрддांрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै, рдХ्‍рдпोंрдХि рдЪुрдиी рдЧрдпी рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдХोрдИ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े рдмाрд▓-рдЕрдкрд░ाрдз,рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдоीрдбिрдпा, рдиाрдЧрд░िрдХ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЖрджि।

рдЗрдХाрдИрдпो рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг – рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХे рдЪрдпрди рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рдХे рдЗрдХाрдИ рдХा рдЪрдпрди рдмрд╣ुрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рдЬैрд╕े рд╕рдорд╕्‍рдпा рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдоीрдбिрдпा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдоें рдХौрди рд╕ा рдоाрдз्‍рдпрдо рдк्рд░िंрдЯ рдпा рдЗрд▓ेрдХ्‍рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдЖрджि।

рдЗрдХाрдИрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्‍рдпा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг – рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиा рднी рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЗрдХाрдИрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्‍рдпा рдХ्‍рдпा рд╣ोрдЧी। рдпрд╣ рд╕ंрдЦ्‍рдпा рдЙрдкрд▓рдмрдз рд╕ाрдзрдиों рдФрд░ рд╕рдордп рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП।

рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг – рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХрд░्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХрд░рдиा рд╣ै।

рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ – рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХे рд╡िрднिрди्‍рди рдкрдХ्рд╖ों рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдЙрд▓्‍рд▓ेрдЦ рдиिрддांрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।

2.           рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдХाрд▓-рдХ्рд░рдо – рд╕рдорд╕्‍рдпा рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХे рдмाрдж рд╡िрднिрди्‍рди рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХ्рд░рдо рдХो рдЬ्рдЮाрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рднी рдЬ्рдЮाрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдХ्‍рдпा-рдХрдпा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдШрдЯिрдд рд╣ुрдП। рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдЙрддाрд░ рдЪрдв़ाрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рднрд╡िрд╖्‍рдп рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै।

3.          рдиिрд░्рдзाрд░рдХ рдХाрд░рдХ рдпा рддрдд्‍рд╡ (Determinants) – рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдоें рдЙрди рдХाрд░рдХों рдХा рднी рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдШрдЯрдиा рдХे рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдЙрдд्‍рддрд░рджाрдпी рд╣ोрддे рд╣ै –

рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдХ – рдпे рд╡े рдХाрд░рдХ рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдШрдЯрдиा рдХे рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдд्‍рддрд░рджाрдпी рд╣ै। рдЬैрд╕े рд╡्‍рдпрдХ्рддि рдХो рдЕрдкрд░ाрдзी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдеिрдпों рдХा рдпोрдЧрджाрди рдпा рдЧрд░ीрдмी।

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХाрд░рдХ – рдпे рд╡े рдХाрд░рдХ рд╣ै рдЬो рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдХों рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХрддा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े рд╡्‍рдпрдХ्рддि рдХो рдЕрдкрд░ाрдзी рдмрдиाрдиे рдоें рдЧрд░ीрдмी рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्‍рдд рдкुрд▓िрд╕ рдХा рдЕрдд्‍рдпाрдЪाрд░, рдоाрддा-рдкिрддा рдХा рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдкूрд░्рдг рд╡्‍рдпрд╡рд╣ाрд░ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िрдХ рддрдиाрд╡ рдЖрджि рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХाрд░рдХ рд╣ै।

4.       рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг рдПрд╡ं рдиिрд╖्‍рдХрд░्рд╖ – рдпрд╣ рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХा рдЕंрддिрдо рдЪрд░рдг рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕рднी рд╕ंрдХрд▓िрдд рддрде्‍рдпों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдПрд╡ं рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдХे рдиिрд╖्‍рдХрд░्рд╖ рдк्рд░рд╕्‍рддुрдд рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ै।

рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдоें рддрде्‍рдп рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡िрдзिрдпाँ

(Tools & Techniques of Data Collection in Case Study)


    рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдк्рд░рд╡िрдзि рдЕрди्‍рдп рд╡िрдзिрдпों рдХी рднांрддि рдоाрдд्рд░ рдЖंрдХрдб़े рд╕ंрдХрд▓рди рдХा рдПрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рдпा рд╕ाрдзрди рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ рддрд░ीрдХा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЗрдХाрдИ рдХा рдЧрд╣рди рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЖंрдХрдб़े рдЙрдкрд▓рдм्‍рдз рдХрд░рдиे рдкрдб़рддे рд╣ै рддाрдХि рдЗрдХाрдИ рдХे рд╡्‍рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдаीрдХ рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХे।

рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕ूрдЪрдиाрдПँ рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡िрдзिрдпाँ – рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕ूрдЪрдиाрдПँ рд╕ंрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдХे рдоुрдЦ्‍рдп рд╕्рд░ोрдд рддрдеा рдЙрдкрдХрд░рдг рд╡ рдк्рд░рд╡िрдзिрдпाँ рдиिрдо्‍рди рд╣ै –

(i)                               рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्‍рдХाрд░ (Interview)

(ii)                             рдЕрдиुрд╕ूрдЪी  (Schedule)

(iii)                            рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг (Observation)

рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕ूрдЪрдиाрдПँ рд╕ंрдХрд▓рди рдХी рдк्рд░рд╡िрдзिрдпाँ – рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕ूрдЪрдиा рд╕ंрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рд╡िрдзिрдпाँ рддрдеा рдЙрдкрдХрд░рдг рдиिрдо्‍рди рд▓िрдЦिрдд рд╣ै –

(i)                               рдбाрдпрд░िрдпाँ рддрдеा рдиिрдЬी рдкрдд्рд░

(ii)                             рдЬीрд╡рди рдЗрддिрд╣ाрд╕


рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХा рдорд╣рдд्‍рд╡

(Importance of Case Study)


  рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдПрд╡ं рд╕рдорд╕्‍рдпाрдУं рдХे рдЕрдд्‍рдпрдзिрдХ рд╕ूрдХ्рд╖्‍рдо рдФрд░ рдЧрд╣рди рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдЕрдд्‍рдпрдзिрдХ рд╡्‍рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдПрд╡ं рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдордиोрдЪिрдХिрдд्‍рд╕рдХ рдХा рдордд рд╣ै рдЕрдзिрдХांрд╢ рдмीрдоाрд░िрдпाँ рдорди рдЬрдиिрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдЕрдд: рдЗрдирдХा рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд▓ाрдЬ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХूрд▓े (C.H.Cooley) рдиे рдЗрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдХो рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि ‘рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рд╣рдоाрд░े рдмोрдз рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░рджाрдирдХрд░рддी рд╣ै।’ рдХूрд▓े рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдкрдж्рдзрддि рдХे рдк्рд░рдоुрдЦрдЧुрдгों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХो рдиिрдо्‍рдиांрдХिрдд рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –

(i)                   рдЗрдХाрдИ рдХा рдЧрд╣рди рдЕрдз्‍рдпрдпрди – рдЗрд╕рдоें рдЗрдХाрдИрдпों рдХा рдЧрд╣рди рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕्‍рдд्рд░ी рдмрд░्рдЧेрд╕ (Burgess) рдиे рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ूрдХ्рд╖्‍рдо рджрд░्рд╢рдХ рдпंрдд्рд░ рдХрд╣ा рд╣ै।

(ii)                 рд╡ैрдз рдк्рд░ाрдХ्‍рдХрд▓्‍рдкрдиाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг – рдЕрдиेрдХ рдЙрдкрдпोрдЧी рдПрд╡ рд╡ैрдз рдЙрдкрдХрд▓्‍рдкрдиाрдУं рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ै।

(iii)                рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдк्рд░рдкрдд्рд░ों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ – рдк्рд░рдд्‍рдпेрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рдпा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХрд░्рддा рдХो рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиे рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдк्рд░рдкрдд्рд░ों рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХा рд╕рдоुрдЪिрдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्‍рдд рд╣ोрддा рд╣ै।

(iv)                рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдк्рд░рддिрдЪрдпрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ- рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХрдЕрдз्‍рдпрдпрди рдкрдж्рдзрддि рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдк्рд░рддिрдЪрдпрди рдоें рдЕрдд्‍рдпंрдд рд╕рд╣ाрдпрдХ рдкрдж्рдзрддि рд╣ै।

(v)                 рд╡िрд░ोрдзी рдЗрдХाрдИрдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди – рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рддрдеा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╖рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЗрдХाрдИрдпों рдХा рдЕрдз्‍рдпрдпрди рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्‍рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдмрд▓्рдХि рдЬो рдЗрдХाрдИрдпाँ рд╡िрд░ोрдзी рдЕрдерд╡ा рдиिрд░рд░्рдердХ рдк्рд░рддीрдХ рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХुрдЫ рдорд╣рдд्‍рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्‍рдпों рдХो рдЬ्рдЮाрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

(vi)                рдЕрдиुрд╕ंрдзрди рдХрд░्рддा рдХे рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд╕्‍рддाрд░ – рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХрд░्рддा рдЬрдм рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЗрдХाрдИ рдХे рдиिрдХрдЯ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЖрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рд╡िрднिрди्‍рди рдкрдХ्рд╖ों рдХा рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдиे рдХी рдПрдХ рд╕्‍рд╡рдпं рд╣ी рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░ाрдк्‍рдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рд╡िрд╖рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдз्‍рдпрдпрдирдХрд░्рддा рдХी рдпрд╣ рд░ूрдЪि рдПрд╡ं рдЬ्рдЮाрди рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ी рд╕ीрдоा рддрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддे рд╣ै।

(vii)              рдордиोрд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ – рдордиोрд╡ृрдд्рддिрдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЧुрдгाрдд्‍рдордХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХा рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдкрдж्рдзрддि рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпोрдЧी рдПрд╡ं рдХाрд░рдЧрд░ рд╣ै।

(viii)             рджीрд░्рдШ рдк्рд░ेрдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рдЬ्рдЮाрди – рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдПрдХ рдРрд╕ी рдкрдж्рдзрддि рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдз्‍рдпрдпрдирдХрд░्рддा рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдЗрдХाрдИ рдХे рдЕрддीрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्‍рдп рдХो рд╕рдордЭрдХрд░ рддрдеा рдЙрдирдХा рд╕рдорди्‍рд╡рдп рдХрд░рдХे рдпрдеाрд░्рде рдиिрд╖्‍рдХрд░्рд╖ рджेрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

(ix)                рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ – рдХिрд╕ी рднी рдмрдб़े рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рдЖрд░ंрдн рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХ рд╣ोрддाрд╣ै рдХि рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕्‍рддрд░ рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░ рд▓ी рдЬाрдпे। рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╕े рд╕рдордЧ्рд░ рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдиिрджрд░्рд╢рди рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рддрдеा рдЙрдкрдХрд░рдгों рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд▓рддी рд╣ै।

(x)                 рдордиाрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрдЕрдз्‍рдпрдпрдиों рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ – рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрдиों рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдЬ्‍рдпाрджा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै।


рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдпें

(Characteristics of Case Study)


рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЗрдХाрдИ рдХा рдЕрдз्‍рдпрдпрди

рдЧुрдгाрдд्‍рдордХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди।

рдЧрд╣рди рдЕрдз्‍рдпрдпрди।

рдХाрд░рдХों рдХा рдЕрдз्‍рдпрдпрди।

рдЕрдиेрдХ рд╕्рд░ोрддों рддрдеा рдк्рд░рд╡िрдзिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।


рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рд╕ीрдоाрдпें рдпा рджोрд╖

(Limitations or Demerits of Case Study)


·         рдЕрдд्‍рдпाрдзिрдХ рд╕ीрдоिрдд рдЕрдз्‍рдпрдпрди।

·         рджोрд╖ рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд▓ेрдЦों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा।

·         рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рдХी рд╕рдорд╕्‍рдпा।

·         рдк्рд░рддिрдЪрдпрди (рдиिрджрд░्рд╢рди) рдХा рдЕрднाрд╡।

·         рдЕрдд्‍рдпрдзिрдХ рд╡्‍рдпрдпрдкूрд░्рдг рдкрдж्рдзрддि।

·         рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕ंрдмंрдзी рдХрдаिрдиाрдЗрдпाँ।


рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдпा рдЧुрдг

(Utility or Merits of Case Study)

·         рдЧрд╣рди рдПрд╡ं рд╕ूрдХ्рд╖्‍рдо рдЕрдз्‍рдпрдпрди।

·         рдЗрдХाрдИ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди।

·         рд╡िрднिрди्‍рди рдк्рд░рд╡िрдзिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।

·         рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЕрди्‍рд╡ेрд╖рдгों рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी।

·         рдЙрдкрдХрд▓्‍рдкрдиाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг।

·         рд╡्‍рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ рдоें рд╡ृрдж्рдзि।

·         рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рдШрдЯрдиाрдУं рдПрд╡ं рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рдЕрдз्‍рдпрдпрди।

·         рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрдмंрдзी рдЕрдз्‍рдпрдпрдиों рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ।

·         рд╡्‍рдпрдХ्рддिрдд्‍рд╡ों рдХा рдЕрдз्‍рдпрдпрди।

·         рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдПрд╡ं рддुрд▓рдиा।


рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдкрдж्рдзрддि (рдЕрдз्‍рдпрдпрди) рддрдеा рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдкрдж्рдзрддि

(Case Study & Statistical Method)


рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдкрдж्рдзрддि рд╕ाрдоाрди्‍рдпрдд: рдЧुрдгाрдд्‍рдордХ рдЕрдз्‍рдпрдпрдиों рддрдеा рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдкрдж्рдзрддिрдкрд░िрдоाрдгाрдд्‍рдордХ (рдЧрдгрдиाрдд्‍рдордХ) рдкрдж्рдзрддिрдпों рдоें  рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै рдлिрд░ рднी рджोрдиों рдкрд░рд╕्‍рдкрд░ рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै рддрдеा рдкूрд░рдХ рдкрдж्рдзрддिрдпाँ рд╣ै। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдкрдд: рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдкрдж्рдзрддि рддрдеा рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдкрдж्рдзрддि рдоें рдиिрдо्‍рдирд▓िрдЦिрдд рдЕंрддрд░ рд╣ै –

рдЕंрддрд░ рдХा рдмिрди्‍рджु

рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди

рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдкрдж्рдзрддि

рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХी рдк्рд░рдХृрддि

рдЧुрдгाрдд्‍рдордХ/рд╡рд░्рдгрдиाрдд्‍рдордХ

рдкрд░िрдоाрдгाрдд्‍рдордХ/рд╡िрд╡ेрдЪрдиाрдд्‍рдордХ

рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░

рд╕ीрдоिрдд

рд╡िрд╕्‍рддृрдд

рдЗрдХाрдИрдпों рдХा рд╕ंрдЦ्‍рдпा

рд╕ीрдоिрдд

рд╕рдордЧ्рд░ рдпा рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕рдоूрд╣

рдЗрдХाрдИрдпों рдХा рдЪрдпрди

рдмिрдиा рдк्рд░рддिрдЪрдпрди рдХे рд╕ीрдоिрдд рдПрд╡ं рджोрд╖рдкूрд░्рдгрд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг

рд╕ाрдоाрди्‍рдпीрдХрд░рдг рд╕ंрднрд╡

рдиिрд╢्рдЪिрддрддाрдПрд╡ं рдкрд░िрд╢ुрдж्рдзрддा

рдХрдо рдиिрд╢्рдЪिрддрддा

рдХрдо рдкрд░िрд╢ुрдж्рдзрддा

рдХрдо рд╡िрд╢्‍рд╡рд╕рдиीрдпрддा

рдХрдо рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯрддा

рдЕрдзिрдХ рдиिрд╢्рдЪिрддрддा

рдЕрдзिрдХ рдкрд░िрд╢ुрдж्рдзрддा

рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╢्‍рд╡рд╕рдиीрдпрддा

рдЕрдзिрдХ рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯрддा


рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्‍рдд рдоें рдЕंрддрд░ рдмिंрджु рдХी рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯрдд: рд╕рдордЭ рдПрдХ рд╡рд╕рддुрдиिрд╖्‍рда рд╢ोрдз рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдкрдж्рдзрддि рдХे рд╕рдпुंрдХ्‍рддрддा рд╕े рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рдЧाрдоी рд╢ोрдз рдХी рд╕рдд्‍рдпрддा рдХो рдмрдв़ा рджेрддा рд╣ै।
[5/5, 2:27 PM] ЁЯдЭЁЯдЭрджрдпा рд╢ंрдХрд░ рд╡рд░्рдоाЁЯдЭЁЯдЭ: рдПрдХ рд╕рд░рд▓ рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा : рдЯेрд▓ीрдХॉрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ

рдкृрд╖्рдарднूрдоि 

рдЖрдЬ рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рддрдХрдиीрдХ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕ंрдЪाрд░ рд╣рдоाрд░े рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рдкूрд░ा рд╕рдоाрдЬ рддрдХрдиीрдХ рдкрд░ рд╣ी рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдПрдХ рдкрд▓ рдоें рд╣рдо рдФрд░ рдЖрдк рджुрдиिрдпा рдХे рдПрдХ рднाрдЧ рд╕े рджूрд╕рд░े рднाрдЧ рдХो рд╕ंрдЪाрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕िрд░्рдл рдмाрдд-рдЪीрдд рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдмрд▓्рдХि рдПрдХ-рджूрд╕рд░े-рддीрд╕рд░े рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд╕ाрде рдЯेрд▓ी, рд╡ीрдбिрдпो, рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдФрд░ рдЕрдм рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХрд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдЖрдирд▓ाрдЗрди рдФрд░ рд▓ाрдЗрд╡ рд╢ेрдпрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ै। рд╕ंрдЪाрд░ рдХ्рд░ांрддि рдиे рд╕ाрдЗрдмрд░ рд╕्рдкेрд╕‘рд╡िрд▓िрдпрдо рдЧिрдм्рд╕рди’ рдХी рдлंрддाрд╕ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рджुрдиिрдпा рдЗрд╕рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдЖрдЬ рдЯेрд▓ी-рдоेрдбीрд╕िрди, рдЯेрд▓ी-рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी, рдЯेрд▓ी-рдмिрдЬрдиेрд╕, рдЯेрд▓ी-рд╢ॉрдкिंрдЧ, рд╕ाрдЗрдмрд░ рд╕рд░рд╡ेंрдЯ рдЖрджि рдЬीрд╡рди рдХे рд╣िрд╕्рд╕ों рдХे рдЕंрдЧ рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬрдХрд▓ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░, рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдФрд░ рдЯेрд▓ीрдлोрди рдж्рд╡ाрд░ा рдмैрдардХ рдФрд░ рд╕ंрдЧोрд╖्рдаिрдпाँ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рдзीрд░े-рдзीрд░े рдмреЭрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕-

рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдПрдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ै рдЬो рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдоिрд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХा рдЕрд░्рде (meaning of teleconferencing)

   рджूрд░рд╡рд░्рддी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै।рдЗрд╕рдоें рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдоो рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдж्рд╡ि-рдкрдХ्рд╖ीрдп рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде (Literal meaning)- рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рд╢рдм्рдж рдХो 'рджूрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдк्рд░рдгाрд▓ी' рдпा ' рджूрд░ рд╕ंрднाрд╖рдг рдк्рд░рдгाрд▓ी' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХा рдЕрд░्рде- рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рджूрд░ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрдпों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиा рд╣ै।рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рдмैрдардХ рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ाрдиिрдХ्рд╕ рддрдХрдиीрдХी рд╕ाрдзрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рджो рдпा рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеाрдиों рдХे рдмीрдЪ рдмैрдаे рд▓ोрдЧों рдХो рдЬोреЬрддे рд╣ुрдП рдХिрд╕ी рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдмाрдд-рдЪीрдд рдХे рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ै।

рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░ рд╕ाрдзрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рддीрди рдпा рддीрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рдЖрдкрд╕ рдоें рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХрд░рдиा рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рд╕ंрдЪाрд░ рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЯेрд▓ीрдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рддрдеा рд╡ीрдбिрдпो рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджो рдкрдХ्рд╖ीрдп рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХे рд╕ाрдд рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं-

1.      рдЖрдбिрдпो рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Audio Tele Conferencing)

2.      рд╡िрдбिрдпो рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Video Tele Conferencing)

3.      рдЖрдбिрдпो рдЧ्рд░ाрдлिрдХ рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Audio graphic Tele Conferencing)

4.      рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Computer Tele Conferencing)

5.      рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Mobile Tele Conferencing)

рдк्рд░ौрдж्рджोрдЧिрдХी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХे рдХुрдЫ рд╕ाрдоाрди्рдп рдХाрд░рдХ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ै- рдПрдХ рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░ рдЪैрдирд▓ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ, рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рд▓िंрдХ рдХрд░рдиा, рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдж्рд╡ि-рдоाрд░्рдЧी рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП, рд╕рдХ्рд░िрдп рднाрдЧीрджाрд░ी рдЖрджि।

рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рддрдХрдиीрдХ (Interactive Technologies)-

рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХो рдЬрд╡ाрдмी рдмाрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдПрд╡ं рдирдП рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХे рддрд╣рдд рдЕрди्рддрд░рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓рддा рдХा рдЬ्рдЮाрди рдХ्рд╖рдорддा рдмреЭрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдо рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ों, рдХंрдк्рдпूрдЯрд░, Tele text, View Data, рдХैрд╕ेрдЯ, рдХेрдмрд▓, рдФрд░videodiscs рд╕рднी рдХो рдПрдХ рдЙрднрд░рддे рдкैрдЯрд░्рди рдоें рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों, рдЬрди-рджрд░्рд╢рдХों рдХे рдмीрдЪ  рдПрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬो рд╣рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдПрдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рднूрдоिрдХा рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рддрд░ीрдХे рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди рдк्рд░ौрдж्рджोрдЧिрдХी рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ंрджेрд╢ рдХो рдмृрд╣рдж рд╕्рддрд░ рдкрд░ рджрд░्рд╢рдХों рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ाрде рдмाрддрдЪीрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

1.      рдЖрдбिрдпो рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Audio Tele Conferencing)-

рдЖрдбिрдпो рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдмाрдд-рдЪीрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं,рд▓ेрдХिрди рд╡े рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рджेрдЦ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕ рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЯेрд▓ीрдлोрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдп рдлिрд░ рдк्рд░рдердо рдЬेрдирд░ेрд╢рди рдХे рдоोрдмाрдЗрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ै। рдЗрд╕ рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдоें рдЖрд╡ाрдЬ рд╣ी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдХрднी рдХрднी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдмुрд▓ा рдмुрд▓ाрдпा। рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рдЯेрд▓ीрдлोрди рд▓ाрдЗрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджूрд░-рджрд░ाрдЬ рдХे рд╕्рдеाрдиों рдоें рд▓ोрдЧों рдХो рдЬोрдб़рддा рд╣ै। рд╕рднी рд▓ाрдЗрдиों рдХो рдЬोреЬрдиे рдХा рдСрдбिрдпो рдПрдХ рдкुрд▓ рдХा рдХाрдо рдХा рдХрд░рддा рд╣ै। рдмैрдардХ рдСрдбिрдпो рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиा, рдПрдХ рдПрдЬेंрдбा рддрдп рдХрд░ рдФрд░ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдмैрдардХ рднी рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рджूрд░рд╕्рде рд╢िрдХ्рд╖ा рдСрдбिрдпो рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें, рдпрд╣ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рддрд╣рдд рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдоें рд╕े рдПрдХ, рдЕрднी рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд▓ाрдЧрдд рдк्рд░рднाрд╡ी рддрд░ीрдХों рд╣ै। рдЕрдиुрджेрд╢рдХ рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рджूрд░рд╕्рде рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрди्рдп рд░ूрдкों рдХो рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдСрдбिрдпो рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрд░े рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

2.      рд╡ीрдбिрдпो рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Video Tele Conferencing)-

рд╡िрдбिрдпो рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рджेрдЦ рднी рд╕рдХрддे рд╣ैं рддрдеा рдЖрдкрд╕ рдоें рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдмाрдд рднी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡िрдбिрдпो рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдФрд░ рд╡ीрдбिрдпो рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ीрдбिрдпो рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै। рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд╡ीрдбिрдпो / рджो рддрд░рд╣ рд╕े рдСрдбिрдпो, рдпा рджो рддрд░рд╣ рд╕े рд╡ीрдбिрдпो / рджो рддрд░рд╣ рд╕े рдСрдбिрдпो рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдЯीрд╡ी рдХैрдорд░े рдж्рд╡ाрд░ा рдХрдм्рдЬा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдХुрдЫ рднी рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд▓ाрдн рдЪрд▓рддी рдЫрд╡िрдпों рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╣ै। рджो рддрд░рд╣ рдСрдбिрдпो / рд╡ीрдбिрдпो рд╕िрд╕्рдЯрдо рдоें, рдПрдХ рдЖрдо рдЖрд╡ेрджрди рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЪेрд╣рд░ा рдмैрдардХों рдФрд░ рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЬैрд╕ा рджिрдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рджूрд░рд╕्рде рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдк्рд░рддिрднाрдЧिрдпों рдХे рдЪेрд╣рд░े рдХा рднाрд╡ рдФрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЖрдЪрд░рдг рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдмрдиाрддा рд╣ै рдЬो рд▓ोрдЧों рдХो рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдлिрдХ्рд╕ рд╕рдордЭ рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡ीрдбिрдпो рдХॉрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рд╕ाрдЗрдЯों рдХी рдПрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдкрдв़ाрдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдХाрд░рдЧрд░ рддрд░ीрдХा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ाрдЗрдЯ рдоें рдиाрдоांрдХिрдд рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрд╣ुрдд рд▓ाрдЧрдд рд╣ै। рдХрдИ рдоाрдорд▓ों рдоें, рд╡ीрдбिрдпो рдХॉрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ, рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрд╖рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХी рд▓ाрдЧрдд рд╕े рдЕрди्рдпрдеा рд╕рдорд░्рдеिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рд╕ंрд╕्рдеा рдпा рдХрдо рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдиाрдоांрдХрди рдпा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд░рдж्рдж рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा рдЬो рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓िрдП рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрддा рд╣ै।

рдЖрдбिрдпो рдЧ्рд░ाрдлिрдХ рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Audio graphic Tele Conferencing)-

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ंрдЪाрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧ्рд░ाрдлिрдХ्рд╕, рдЕрд▓्рдлा-рдЕंрдХीрдп,рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों, рдФрд░ рд╡ीрдбिрдпो рдЪिрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рджृрд╢्рдп рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдиैрд░ोрдмैंрдб рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░ рдЪैрдирд▓ों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा। рдЕрди्рдп рдиिрдпрдо рдбेрд╕्рдХ рдЯॉрдк рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХॉрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдФрд░ рдмрдв़ाрдпा рдСрдбिрдпो рд╣ैं। рдЙрдкрдХрд░рдгों рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдЧोрд▓िрдпाँ / рдмोрд░्рдбों, рдл्рд░ीрдЬ рдл्рд░ेрдо рд╡ीрдбिрдпो рдЯрд░्рдоिрдирд▓ों, рдПрдХीрдХृрдд рдЧ्рд░ाрдлिрдХ्рд╕ рдк्рд░рдгाрд▓ी (рдкрд░्рд╕рдирд▓ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдХे рд░ूрдк рдоें), рдлैрдХ्рд╕,рд░िрдоोрдЯ рдПрдХ्рд╕ेрд╕ рд╕ूрдХ्рд╖्рдоिрдХा рдФрд░ рд╕्рд▓ाрдЗрдб рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯрд░,рдСрдк्рдЯिрдХрд▓ рдЧ्рд░ाрдлिрдХ рд╕्рдХैрдирд░, рдФрд░ рдЖрд╡ाрдЬ / рдбाрдЯा рдЯрд░्рдоिрдирд▓ों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। Audiographics рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХा рдЖрдпोрдЬрди рджूрд░рд╕्рде рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै.

3.         рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕ (Computer Tele Conferencing)-

рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдоें рд▓ोрдЧ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕्рдеाрдиों рдЕрдкрд░ рдмैрдаे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдХрд░ рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдФрд░ рдоोрдбेрдо рдХрдиेрдХ्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЯेрд▓ीрдлोрди рд▓ाрдЗрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдПрдХ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкрд░ рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд▓ाрдЗрдиों рдкрд░ рднेрдЬा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рддुрд▓्рдпрдХाрд▓िрдХ рдпा рдЕрддुрд▓्рдпрдХाрд▓िрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдПрдХ рдЕрддुрд▓्рдпрдХाрд▓िрдХ рд╡िрдзा рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдоेрд▓ рд╣ै। рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдоेрд▓ (рдИ-рдоेрд▓) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा, рдЬ्рдЮाрдкрди, рд░िрдкोрд░्рдЯ, рдЕрдкрдбेрдЯ,рди्рдпूрдЬ़рд▓ेрдЯрд░ рд▓ोрдХрд▓ рдПрд░िрдпा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ (рд▓ैрди) рдпा рд╡ाрдЗрдб рдПрд░िрдпा рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ (рд╡ैрди) рдкрд░ рдХिрд╕ी рдХो рднी рднेрдЬा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рд╕े рдоुрдж्рд░िрдд рдФрд░ рдлिрд░ рдк्рд░рддिрдХृрддि рдж्рд╡ाрд░ा рднेрдЬा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдЖрдЗрдЯрдо рд╕ूрдЪрдиा рдИ-рдоेрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рднेрдЬा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े, рд╢िрдХ्рд╖рдХों, рдЫाрдд्рд░ों рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХों рдХे рд▓िрдП рдЖрд╕ाрди рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рджाрди рдбेрдЯाрдмेрд╕ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдРрд╕े рдУрд╕ीрдПрд▓рд╕ी, рдПрд░िрдХ, рдФрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд╣ुँрдЪा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдкрдХों,рдЫाрдд्рд░ рдл़ाрдЗрд▓ों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдРрд╕े рдЬिрд▓े рдпा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХाрд░्рдпाрд▓рдпों, рд╕рд░рдХाрд░ी рдПрдЬेंрд╕िрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдХेंрдж्рд░ीрдп рдЦрдЬाрдиे рд╕े рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ें, рдпा рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ाрде рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕрди्рдп рд╕ंрд╕ाрдзрди рдРрд╕े рд░ाрдЬ्рдп рдпा рд╕ंрдШीрдп рдХाрдиूрди рдкрд░ рдЕрдж्рдпрддрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

4.         рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ (Mobile Tele Conferencing)-

рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдЖрдЬ рд╢рд╣рд░ рдЙрдпрд░ рдЧाँрд╡ों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी рдХो рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдоोрдмाрдЗрд▓ рдзाрд░рдХ рдХो рдЖрдЬ рдЧाँрд╡ рдФрд░ рд╢рд╣рд░ рдоें рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрд╣ुрдд рддेрдЬी рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।  рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рддीрди-рдЪाрд░ рд▓ोрдЧों рд╕े рдмाрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХрд▓ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕ рдкрд░ рд╣ी рдПрдХ рд╕ाрде рдХрдИ рдоिрдд्рд░ों рдФрд░ рдиाрддे-рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдХो рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдпрд╣ рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╕ंрд╕ाрдзрди рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╖ेрд╢рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдХрд╣ीं рднी рдФрд░ рдХिрд╕ी рд╕рдордп рдЪाрд╣े рджिрди рд╣ो рдпा рд░ाрдд рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдо рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ

рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЕрддुрд▓्рдпрдХाрд▓िрдХ рд╣ैं рдЬो рдПрдХ рд╣ी рд╕рдордп рдоें рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд╡िрдзाрдЬрдирдХ рд╕рдордп рдкрд░ рдПрдХ рд╕ंрджेрд╢ рднेрдЬрдиे рдпा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ैं। рдпрд╣ рдПрдХ рдЪрд░ рдХो рд╕рдордп рдкрд░ рдХाрдмू рдкाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рддрдХрдиीрдХ рд╡ीрдбिрдпो, рдбेрдЯा рдФрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рд╡िрддрд░рдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рдпाрдд्рд░ा рдоें рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдФрд░ рдзрди рдХो рдХрдо рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдПрдХ рд░िрдХाрд░्рдбेрдб рд╡ीрдбिрдпो рдпा рдбिрд╕्рдХ рдоें рд▓े рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рд╕рдордп рдХो рдмрдЪाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд░िрдХाрд░्рдбेрдб рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдХिрд╕ी рднी рд╕рдордп рдФрд░ рдХрд╣ीं рдкрд░ рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХिрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеी рд╣ोрдиे рдХे рдоूрд▓्рдп рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдЧी। рдпрд╣ рддрдХрдиीрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рдирдИ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХिрдпों рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдмрдб़े рд╕рдоूрд╣ों рддрдХ рдПрдХ рд╣ी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рдоें рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЯेрд▓ी рдХाрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХे рд▓ाрдн

1.      рд╕рдордп рдХी рдмрдЪрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

2.      рдХрдо рд▓ाрдЧрдд рд▓рдЧрддी рд╣ै।

3.      рдПрдХрддा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

4.    рдЗंрдЯрд░рдПрдХ्рдЯिрд╡ рдоीрдбिрдпрдо рд╣ै।

рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ


1.      рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг-рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧों рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг рд╣ै।рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдФрд░ рджूрд░рд╡рд░्рддी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рдЕंрдЧ рд╣ै।

2.      рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ाрдзрди-  рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдПрдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ाрдзрди рд╣ै।рдЬो рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдоिрд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै।

3.      рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕्рдеाрди-рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।

4.      рджूрд░рд╡рд░्рддी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдоाрдз्рдпрдо - рд╢ेрдХ्рд╖िрдХ рдЯेрд▓ीрдХांрдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рджूрд░рд╡рд░्рддी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧी рдоाрдз्рдпрдо рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।





































































































































рдХौрди рдХौрди рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЧ्рд░ुрдк рдХो рдХंрдЯिрди्рдпू рд░рдЦा рдЬाрдП

Dear Sir/Madam, Greetings from the Central University of Gujarat! We are pleased to invite you to the Online NEP 2020 Orientation & Sens...